Cudzoziemcy piszący o Polsce w czasach Jana III Sobieskiego

Najlepsze i najbardziej kompetentne dzieła obcokrajowców o Polsce powstały późno, bo dopiero za panowania Lwa Lechistanu – Jana III Sobieskiego. Zaliczyć do nich należy przede wszystkim Relację historyczną o Polsce Gasparda de Tende oraz Historię Polski Bernarda O’Connora. To o tych dwóch autorach będzie mowa w tym artykule, kolejny artykuł przybliży natomiast treść ich dzieł. Dzieła te pokazują najbardziej wszechstronnie obraz naszego kraju, bowiem opowiadają one nie tylko jego historię, ale zajmują się także takimi dziedzinami i zagadnieniami, jak polityka, gospodarka, problem władzy w Rzeczpospolitej, obyczaje, stan wiedzy itp. Są to dzieła niedawno opracowane i przełożone na język polski, które ukazały się nakładem wydawnictwa Muzeum Pałac w Wilanowie. Co prawda w czasie panowania Jana III powstały inne dzieła traktujące o Polsce, jednakże nie obejmowały one tak wielu ważnych dziedzin życia, jak dwie wymienione wyżej pozycje.

Francuz na dworze Jana Kazimierza i Ludwiki Marii Gonzagi – Gaspard de Tende i jego relacja historyczna o Polsce

Portret Ludwiki Marii Gonzagi, 1645, Justus van Egmont Wikimedia Commons
Portret Ludwiki Marii Gonzagi, 1645, Justus van Egmont
Wikimedia Commons

Gaspard de Tende, autor Relacji historycznej o Polsce należał do otoczenia królowej Ludwiki Marii Gonzagi i przez dwadzieścia lat sprawował w Rzeczpospolitej różnorakie urzędy. W tym czasie zdążył on dość dobrze poznać zwyczaje tu panujące oraz mentalność zamieszkujących ją ludzi. Rodzina autora wywodziła się od nieślubnego syna władcy Sabaudii René, zwanego także Wielkim Bastardem. Ojciec Gasparda, Henri de Tende, był wojskowym, w roku 1611 ożenił się z bogatą mieszczanką Honorade Besson. 3 czerwca 1618 roku na świat przyszedł w Prowansji, w miejscowości Mane, na świat przyszły autor relacji o Rzeczypospolitej, będący najstarszym z trójki potomstwa. Gaspard szybko opuścił rodzinne strony i w 1659 roku, w Paryżu, ożenił się z Marie du Vallet, zakładając tak zwaną pikardyjską linię swojego rodu. Jego syn – Toussaint de Tende, sprawował w swojej ojczyźnie wielorakie funkcje wojskowe, podobnie jak wcześniej czynili to jego ojciec i dziad. De Tende był bardzo dobrze wykształcony, o czym świadczy chociażby jego zamiłowanie do łaciny i tłumaczenie tekstów łacińskich na język ojczysty, co przynosiło mu niemały rozgłos. Łacinę znał tak dobrze, że nie bał się krytykować innych tłumaczy, do których należał między innymi Michel de Marolles, mentor i nauczyciel Ludwiki Marii Gonzagi. Ten zgrzyt nie przeszkodził mu w początkach lat 60. siedemnastego stulecia stać się ważną osobą na dworze polskiej królowej. Niedługo po swoim przybyciu do Rzeczypospolitej został jej skarbnikiem, zastępując na tym stanowisku sekretarza królowej Piotra Des Noyers. Królowa umarła w roku 1667, de Tende postanowił jednak pozostać u boku jej męża – Jana Kazimierza, z którym to również, po jego abdykacji, w roku 1669 wrócił do Francji. De Tende ponownie przybył do Polski w roku 1674, co związane było z elekcją Jana III, pełnił wówczas funkcję sekretarza Toussainta de Forbin-Jansona, francuskiego posła. Z korespondencji prowadzonej przez Jana Sobieskiego z Marysieńką wywnioskować można, że utrzymywał on z nimi dość dobre stosunki. Korespondował z Marią Kazimierą, o czym ona sama pisze w liście do Jana Sobieskiego, wówczas jeszcze tylko chorążego koronnego, 7 października 1660 z Sambora: […] Dla jmp. d’Hauteville załączam ukłony; innym razem mu odpiszę […], a także w liście z 11 października tego roku napisanym w tym samym mieście: […] Jmp. D’Hauteville opisuje dokładnie, czego Wć z towarzyszami swoimi dokonałeś, i obaj hetmani, ale inni piszą jedynie o jmp. De Buy […]. Na dworze Jana III nie odgrywał on już takiej roli jak wcześniej, mimo że spędził na nim kilkanaście lat. Do Francji wrócił na krótko przed śmiercią, która miała miejsce 8 maja 1697 roku w Paryżu.

Portret Jana III Sobieskiego w stroju rzymskim, po 1680, Daniel Schultz Wikimedia Commons
Portret Jana III Sobieskiego w stroju rzymskim, po 1680, Daniel Schultz
Wikimedia Commons

Przy opracowywaniu tekstów łacińskich i ich tłumaczeniu na język francuski posługiwał się licznymi pseudonimami. Także w przypadku Relacji historycznej o Polsce nie posłużył się swoim nazwiskiem, lecz pseudonimem Sieur de Hauteville. Dzieło to ukazało się drukiem w 1686 roku dwukrotnie nakładem drukarni Jacques’a Villery i Nicolasa Le Gras. Książka ta była wielokrotnie wznawiana. Jeszcze w wieku XVII doczekała się ona trzeciego przedruku w języku francuskim (1697) oraz tłumaczenia na język angielski (1698). Jest ona jednak ciągle żywa, bowiem nie tak dawno, bo w roku 2011, ukazały się jej kolejne wydania w języku angielskim i francuskim. W swojej relacji autor porusza różnorodne kwestie dotyczące Rzeczypospolitej. Autor przybliża położenie naszego kraju, poświęca sporo miejsca zwyczajom, opisuje zamieszkujące naszą ojczyznę narodowości, np. Tatarów i Kozaków, przedstawia także panującą w Polsce kulturę dworską.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*