Cudzoziemcy piszący o Polsce w czasach Jana III Sobieskiego

Anglik przy boku Jana IIIBernard O’connor i jego historia Polski

Drugi z autorów – Bernard O’Connor – jest postacią dość dobrze znaną, zwłaszcza przez środowisko medyczne, mniej natomiast przez historyków. Jego The History of Poland in Several Letters to Persons of Quality jest jednym z najwybitniejszych dzieł tamtej epoki, traktujących o dziejach Rzeczypospolitej oraz jedną z pierwszych takich prac spisaną w języku angielskim. O’Connor urodził się najprawdopodobniej w hrabstwie Kerry w Irlandii w roku 1665 lub 1666 w rodzinie katolickiej, z wykształcenia był lekarzem i taką też funkcję pełnił na dworze Jana III. Ze względu na trudną sytuację katolików w Anglii, możliwość rozwoju mógł on uzyskać tylko zagranicą. Jego wybór padł na absolutystyczną Francję. Tam prawdopodobnie kształcił się na uniwersytetach w Paryżu i Montpellier, ale pewne jest jednak tylko to, że w roku 1693 otrzymał tytuł doktora medycyny na jednym z francuskich uniwersytetów w Reims. Początkowo trafił on na dwór francuski, a następnie opiekował się rodziną Wielopolskich. To właśnie z nimi podróżował po Włoszech, pogłębiając tajniki swojego medycznego fachu, a następnie poprzez Cesarstwo Habsburgów w styczniu 1694 roku dotarł do Rzeczypospolitej.

Początkowo O’Connor na polskim dworze pomagał nadwornemu medykowi Jonaszowi, a rola lekarza nadwornego króla Jana została mu powierzona na początku roku 1694. Długo nie przynosiła mu ona satysfakcji, nie czuł on bowiem w stosunku do swojego postępowania zaufania króla. Zyskał on je dopiero wówczas, kiedy zachorowała siostra króla – Katarzyna – żona podkanclerzego i hetmana polnego litewskiego Michała Kazimierza Radziwiłła, a on jako jedyny spośród wielu zgromadzonych wokół niej lekarzy postawił słuszną diagnozę. Niestety będącego w mniejszości Irlandczyka nikt nie posłuchał i pacjentka po kilkunastu dniach zmarła.

Jeszcze przed przybyciem na dwór polski, wykazywał on duże zainteresowanie naszą Ojczyzną, a motywy jego podróży z rodziną Wielopolskich do Polski mogły być wielorakie. Jedną z przyczyn mogła być chęć pogłębienia przez O’Connora swojej wiedzy lekarskiej, a także zwykła ciekawość świata i chęć zobaczenia rozległego kraju położonego w tej części Europy. Nie można także wykluczyć, że jednym z motywów jego przybycia była także chęć zrobienia kariery, na co nie mógł liczyć w Anglii. W celu poszerzenia swojej wiedzy na temat Rzeczypospolitej rozmawiał na jej temat, przebywając na dworach innych władców europejskich, z Polakami oraz innymi osobami dysponującymi informacjami przydatnymi w tej kwestii. Swoją wiedzę pogłębiał dalej przebywając w Warszawie, spotykając się z zamożnymi przedstawicielami polskiej szlachty i magnaterii oraz poprzez liczną lekturę.

Portret Teresy Kunegundy Sobieskiej, 1728, F. J. Strebell Wikimedia Commons
Portret Teresy Kunegundy Sobieskiej, 1728, F. J. Strebell
Wikimedia Commons

Był on bardzo zawiedziony stanem wiedzy medycznej w naszym kraju. Z czasem zaczynał mieć też wątpliwości co do swojej przyszłości na królewskim dworze. Wiedział on bowiem, że stan zdrowia króla nie jest najlepszy i niedługo może on zakończyć swój żywot, a elekcja na tron Rzeczypospolitej jego najstarszego syna Jakuba, jest mało prawdopodobna. Ślub Teresy Kunegundy z Maksymilianem Emanuelem – elektorem bawarskim był idealnym pretekstem do tego, aby wyemigrować z naszego kraju. Polskę udało mu się opuścić jeszcze przed śmiercią Jana III, bo w listopadzie 1694 roku. Wraz z orszakiem córki królewskiej 12 stycznia 1695 roku dotarł do Brukseli, gdzie opiekę nad księżniczką przekazał lekarzowi elektora, a sam przez Zjednoczone Prowincje udał się do swojej ojczyzny.

Do Anglii wrócił już w lutym 1695 roku, gdzie wykładał na uniwersytecie w Oxfordzie, został także członkiem słynnego Royal Society. Jego wyznanie nie podobało się wielu jego znajomym, przez co miał niemało kłopotów. Oskarżenia padające w jego kierunku spowodowały, że w tym samym roku pozbył się w swoim nazwisku przedrostka O, aby odciąć się od swojego irlandzkiego i katolickiego pochodzenia. Po powrocie do Anglii O‘Connor nie przestał interesować się sprawami polskimi, nadal też utrzymywał kontakty z polskimi dostojnikami, czego najlepszym przykładem może być jego korespondencja prowadzona z biskupem płockim Andrzejem Chryzostomem Załuskim, dotycząca stanu zdrowia polskiego monarchy. Ten niezwykle ceniony w Londynie lekarz nieraz widząc wątłą budowę ciała Anglików, zwracał się do nich mówiąc: […] Powinieneś żałować, mości panie, że nie urodziłeś się Polakiem! […]. Bliski mu król Jan III umarł 17 czerwca 1696 roku. W tym czasie poświęcał się on równocześnie pisaniu rozpraw medycznych oraz pisaniu swojej autorskiej relacji o dziejach Rzeczypospolitej – The History of Poland. Sporo miejsca rzecz jasna poświęcił autor w swoim dziele czasom panowania Jana III, jego elekcji, dokonaniom czy obyczajom panującym na królewskim dworze, o czym bliżej w kolejnym artykule. Nie było mu jednak dane o wiele lat przeżyć polskiego monarchę, bowiem umarł on w dwa lata później, zaatakowany przez jakąś tajemniczą chorobę charakteryzującą się bardzo wysoką gorączką.

Adrian Marcinkowski

 

Bibliografia:

O’Connor B., Historia Polski, Warszawa 2012.

G. Tende de G., Relacja historyczna o Polsce, Warszawa 2013.

Historia Polski, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2012,Wójcik Z., Polska w oczach irlandzkiego lekarza-humanisty Bernarda Connora, [w:] M. Aymard (red.), Biedni i bogaci: studia z dziejów społeczeństwa i kultury: ofiarowane Bronisławowi Geremkowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*