Czy jestem szlachcicem?

To pytanie zadaje sobie niejeden początkujący genealog. Niejednokrotnie poszukiwania własnych korzeni zaczynają się od domowych opowiastek któregoś z pradziadków czy prababek o przodkach pochodzących z herbowej rodziny. Jednak szukanie szlachectwa na siłę mija się z celem i może okazać się bardzo rozczarowujące jeśli go nie dowiedziemy. Nasze poszukiwania genealogiczne nie powinny sprowadzać się jedynie do udowodnienia własnego szlachectwa. Powinniśmy być dumni ze wszystkich naszych korzeni i nie ma znaczenia, że z dziada pradziada pochodzimy od chłopów. Trzeba pamiętać, że dzięki tym właśnie ludziom jesteśmy.

Jeżeli nasze poszukiwania zawiodą nas jednak w tym kierunku, powinniśmy posiadać podstawowe informacje na temat pochodzenia herbów i zasad ich dziedziczenia.

Jak zgodnie wskazuje literatura przedmiotu herby wywodzą się ze znaków wojskowych (bojowo-rozpoznawczych) oraz własnościowych i na początku okresu heraldycznego funkcjonowały równolegle z nimi. Ich powstawanie na ziemiach polskich spowodowane było m.in. przyjmowaniem zachodnioeuropejskiego obyczaju rycerskiego. Herby jako znaki rozpoznawcze rycerstwa umieszczane były na proporcach, kropierzach i elementach uzbrojenia, głównie na tarczy, która stała się następnie nieodzownym elementem herbu. Dodatkowo można zgodzić się z B. Brzustowiczem, że to w turniejach rycerskich rozwinęło się zamiłowanie rycerskie do symboliki barw i znaków, w której szukano swojej tożsamości i wyróżnienia.

Proces przechodzenia od znaków kreskowych do herbu był dość długi i trwał nawet trzy pokolenia. Często zdarzało się, iż jedna gałąź rodu używała znaku kreskowego, a inna już wykształconego herbu. Ostatecznie jednak cały ród przyjmował herb i to najczęściej tej jego najznamienitszej linii. Należy podkreślić, iż w Polsce, odmiennie niż to było na zachodzie, herby przyjmowane były przez całe rody, nie przez jednostki, a w początkowym okresie obierane były dowolnie i nie podlegały żadnej ochronie.

Na początku, gdy ze stanu rycerskiego i wczesnofeudalnej arystokracji wyłaniała się szlachta w naszym dzisiejszym rozumieniu oraz po drugiej połowie XIV w., gdy proces formowania się szlachectwa był już na ukończeniu, aby odziedziczyć szlachectwo wymagane było aby oboje rodzice pochodzili ze stanu szlacheckiego. W dalszym okresie wymagania te stawały się bardziej restrykcyjne i np. jednym z dodatkowych warunków, który należało spełnić było posiadanie odpowiedniej wielkości majątku ziemskiego i zasobnej sakiewki. Zresztą wymagania były różne w różnym okresie historii naszego kraju.

Szlachectwo jak i same herby dziedziczone były zarówno przez synów jak i córki, lecz w przypadku gdy jeden z małżonków nie był szlachetnie urodzony, ich potomkowie co do zasady, nie byli uważani za szlachtę. Podobnie rzecz się miała w przypadku dzieci z nieprawego łoża.

Szlachectwo w Rzeczypospolitej można było otrzymać również drogą adopcji, która polegała na przyjęciu osoby niższego stanu do rodu szlacheckiego. Adopcje mogły mieć charakter indywidualny jak i zbiorowy. Jednym z najbardziej znanych przykładów adopcji zbiorowej było przyjęcie szlachectwa przez czterdzieści siedem polskich rodów rycerskich tyle samo rodów bojarów litewskich i żmudzkich podczas zawierania unii polsko-litewskiej, co miało miejsce 2 października 1413 r. w Horodle.

Kolejną drogą prawną do otrzymania szlachectwa była nobilitacja (uszlachetnienie). Pierwowzorem nobilitacji była najstarsza forma wyniesienia do stanu rycerskiego czyli pasowanie na rycerza. Nobilitacja była aktem prawnym wydawanym przez monarchę, mocą którego nadawano osobie niższego stanu uprawnienia szlacheckie oraz herb. Nobilitowano na przykład żołnierzy zasłużonych w walce. Herby rodzin nobilitowanych zwano często herbami własnymi, gdyż najczęściej nosiły nazwę danej rodziny. Herbów takich nie traktowano jednak na równi z herbami odwiecznej szlachty, dlatego też osoby uszlachetnione często starały się o adopcję i przejście do innego herbu.

Po nadanym przez Zygmunta Augusta przywileju, od 1535 r. szlachectwo osobiste otrzymywali też duchowni oraz profesorowie Akademii Krakowskiej. Spotykało się to jednak z niezadowoleniem szlachty, która nie widziała uzasadnienia w automatycznej nobilitacji wszystkich tych osób, a zwłaszcza ich rodzin .

Szlachectwo polskie można było przyznać też cudzoziemcowi, był to tzw. indygenat. Z początku prawo indygenatu posiadał monarcha a od 1641 wyłącznie sejm walny. Obdarzeni szlachectwem polskim składali kanclerzowi przysięgę wierności Rzeczypospolitej i królowi.

Ostatecznie stan szlachecki w Polsce został zniesiony konstytucją marcową z 1921 r. gdzie art. 96 brzmiał: Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równej mierze dla wszystkich dostępne na warunkach, prawem przepisanych. Rzeczpospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych. […]

Jakie więc mamy szanse, że w naszej krwi płynie odrobina krwi szlacheckiej? Biorąc pod uwagę, że 10 do 13% społeczeństwa było w Polsce uznawane za szlachtę to całkiem spore. Jednakże nie należy sugerować się jedynie zbieżnością nazwisk widniejących w herbarzach. Przed osobą chcącą dowieść posiadanie szlachetnie urodzonych przodków jest ciężka i czasochłonna praca, podczas której należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

  • szlachectwo osobiste, co do zasady nie podlegało dziedziczeniu,

  • w wyniku nobilitacji niekiedy pełnię praw uzyskiwano dopiero w trzecim pokoleniu, tzw. niepełne szlachectwo,

  • w zaborze austriackim do czasu zapłaty taksy za nadanie szlachectwa nie wolno było posługiwać się tytułem szlacheckim,

  • należy zweryfikować czy nie nastąpiła utrata szlachectwa naszego przodka.

Dodatkowo z osobą posiadającą tytuł szlachecki powinna łączyć nas bezpośrednia „nić” złożona z posiadanych przez nas aktów metrykalnych.

Michał Fronczak

Tekst pierwotnie ukazał się w miesięczniku genealogiczno-historycznym More Maiorum

2 komentarze

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*