Historiografia grecka w nie tak telegraficznym skrócie

Dziś cofnijmy się na krótko (ale dłużej niż zwykle w „Historii po mojemu”) do początków, korzeni tego czym zwykle zajmujemy się na portalu historykon. My piszemy o historii, bo ktoś kiedyś zaczął pisać o historii i stworzył metodologię czy styl tej fantastycznej w mojej opinii pracy. Więc dziś powiedzmy sobie o początkach pisania o historii – historiografii greckiej!

Początki historiografii sięgają dziejopisarstwa Hetytów i Izraelitów
w II tysiącleciu p.n.e. Jednak to dopiero Grecy stworzyli podwaliny historiografii klasycznej i uczynili z niej gatunek literacki. I w sumie to dzięki ich osiągnięciom my w Historykonie możemy pisać o tym co najbardziej nas i Was fascynuje.

Historiografia grecka zaczęła kształtować się w epoce archaicznej, głęboko w starożytności. Wiedzę o przeszłości Achajowie czerpali przede wszystkim z epopei Homera. To one kształtowały świadomość historyczną starożytnego społeczeństwa greckich polis. Dopiero w VI w. p.n.e. pojawili się pisarze, porządkujący mity dotyczące przeszłości, w inny jednak sposób niż to czynili poeci epiccy. Historiografowie pisali bowiem prozą.

Pierwszym z nich był Hekatajos z Miletu. Do historii przeszedł, jako historyk i polityk. Był gorącym przeciwnikiem, antyperskiego powstania, które wybuchło w jego rodzinnym mieście
w 499 roku p.n.e. Najważniejsza z naszego punktu widzenia była jednak jego działalność literacka. Napisał dwa znane dzieła: historyczne Genealogiai i geograficzne Ges Periodos (Obejście świata). W pierwszym z nich przedstawia uporządkowaną tradycję i mity greckie oraz genealogię bohaterów mitycznych. Co ciekawe podchodzi jednak do ludowych podań z ostrożnością, odrzucając fragmenty – jego zdaniem – nieprawdopodobne. Z tego powodu uważany jest za pierwszego w dziejach badacza stosującego krytykę źródeł. Jego drugie dzieło Ges Periodos  to swojego rodzaju przewodnik po znanym Grekom świecie. Oba jego dzieła przetrwały jedynie we fragmentach. Wiemy jednak, że korzystał z nich inny znany historiograf – Herodot.

Ten z kolei pochodził z Halikarnasu żył w V stuleciu p.n.e. Był z pochodzenia arystokratą. W swoim życiu dużo jednak podróżował. Ze źródeł wiadomo, że był w Egipcie, Fenicji, Macedonii, Babilonie oraz nad Morzem Czarnym, w kolonii mileckiej Olbia. Kilka lat swego życia spędził również w Atenach, którymi podówczas zarządzał Perykles.

To właśnie podczas pobytu w tym mieście Herodot zaprezentował pierwsze fragmenty swego koronnego dzieła Historiai (Dzieje) poświęconemu dziejom konfliktu grecko-perskiego. Celem historyka (choć jeszcze nie śmiał się tak nazwać) było przedstawienie zmagań Wschodu z Zachodem – zmagań świata greckiego z Persami. Przy okazji starał się opowiedzieć o wszystkim, co może okazać się pomocne w zrozumieniu dziejów tej wojny. Wiele miejsca w Historiai Herodot poświęca opisowi procesu formowania się państwa perskiego. Omawia perskie podboje i – co ciekawe – przedstawia dzieje państw podbijanych. I tak opowiada o przeszłości Lidii, Medii, Babilonii, Egiptu i Scytów pobitych przez Dariusza I. Jedynym fragmentem, który być może zaginął jest tekst mówiący o historii asyryjskiej, do którego znajdziemy liczne odniesienia w tekście Dziejów.  Co ciekaw żaden z późniejszych greckich historyków nie odznaczał się podobną dociekliwością w poznawaniu dziejów innych niż Grecy ludów.

Historiai Herodota były, mimo wszystkich swych braków, pierwszą próba ujęcia
w całość historii Grecji i otaczającego ją świata w sposób, jaki znali i rozumieli Hellenowie. Były, na koniec, pierwszym zapisem historycznym znanym powszechnie zarówno współczesnym, jak i potomnym, aż po XXI wiek.

Nowy, odmienny, typ relacji historycznej stworzył inny słynny grecki historyk- Ateńczyk Tukidydes. Urodził się on ok. 454 roku p.n.e. a zmarł niedługo po 400 p.n.e. Podobnie jak Herodot był arystokratą. Odebrał staranne wykształcenie, kształcąc się pod okiem sofistów. Był czynnym politykiem ateńskim a nawet pełnił urząd stratega w 424. Jednak za dopuszczenie do zajęcia Amfipolis przez wojska spartańskie pod wodzą Brazydasa, został skazany na 20 lat wygnania. Właśnie podczas wygnania rozpoczął pisanie Wojny peloponeskiej(431-404). Do Aten powraca po wojnie. Wspomina o tym, że oglądał pozostałości murów łączących Ateny z Pireusem zburzonych w 404 na rozkaz wodza spartańskiego Lizandera. Nie wspomina jednak nic o odbudowie tychże murów, co nastąpiło w 393. Można stąd wysnuć wniosek, że Tukidydes zmarł ok. 400 roku.

Tukidydes, w przeciwieństwie do Herodota, nie interesował się geografią
i etnografią. Nie opisuje wierzeń ani obyczajów a bohaterowie jego historii nie odwołują się do bogów (inaczej niż u Hekatajosa i Herodota). Jako autor koncentruje się na opisie wojny peloponeskiej. Relacjonuje konflikt rok po roku. Niestety jego relacja, z nieznanych przyczyn, urywa się w roku 411. Jego głównym celem jest jak najwierniejsze przedstawienie wydarzeń jemu współczesnych. Jedynie w pierwszej księdze pokrótce przedstawia przeszłość Grecji i analizuje okoliczności, które doprowadziły do krwawego starcie Aten i Sparty.

Charakterystycznym elementem twórczości Tukidydesa są mowy wygłaszane przez różne postacie. Sam autor przyznaje, że nie przytacza ich w brzmieniu dosłownym, ale przekazuje sens wypowiedzi. Za ich pomocą Tukidydes wykłada racje obu stron konfliktu i tłumaczy postępowanie polityków i wodzów. Wojna peloponeska powstała z myślą o przyszłych pokoleniach, głównie politykach. Jak przyznał autor dzięki znajomości minionych zdarzeń będą wiedzieli jak postąpić
w podobnej sytuacji.

Tukidydes zawdzięcza Wojnie peloponeskiej całkowicie słuszne miano największego historyka świata antycznego i ojca nowoczesnej historiografii. Metody zastosowane przez niego wyprzedzały czasy, w których żył. Znalazł naśladowców dopiero w czasach nowożytnych. Tekst cechuje również dbałość o obiektywizm i krytyczne podejście do źródeł, z których autor czerpie wiedzę. Wszystkie te elementy stały się kamieniem milowym na drodze do naukowego sposobu przedstawiania historii. Wojna peloponeska jest obecnie cennym źródłem historycznym, miała też duży wkład we współczesną historiografię.

Dzieło to było chętnie czytane już w starożytności. Później wskutek ruiny kulturowej spowodowanej upadkiem cesarstwa rzymskiego zostało zapomniane.
W XV wieku jego kopia została odnaleziona w Wenecji. W XVI wieku zostało przetłumaczone na łacinę i wydane drukiem w 1502.

Kontynuatorem naukowego podejścia Tukidydesa, był inny Ateńczyk- Ksenofont. Urodzony ok. 430 a zmarły ok. 355. prawdopodobnie był uczniem Sokratesa. Jeśli tak, to od nauczyciela nabył niechęć do demokracji. W 403 roku p.n.e. opuścił Ateny i zaciągnął się do armii najemników greckich w służbie Cyrusa Młodszego. Brał udział w wojnie Cyrusa Młodszego z Artakserksesem II o tron perski. Walczył w bitwie pod Kunaksą.  Był jednym z dowódców słynnego odwrotu Dziesięciu Tysięcy Greków przez pustynie Armenii nad Morze Czarne. Po przeprawie przez Hellespont wraz z 6 tys. rodaków zaciągnął się do armii spartańskiej, za co władze Aten uznały go za zdrajcę i skazały na wygnanie. Osiadł w majątku w pobliżu Olimpii, nadanym mu przez króla Sparty Agesilaosa II.

Niestety jedynie niewielka część jego potężnego dorobku literackiego, to prace, które możemy sklasyfikować, jako historyczne; albo w precyzyjniejszym ujęciu, jako historyczno-politologiczne.

Należą do nich:

Wyprawa Cyrusa (Anabaza)- najbardziej znane dzieło (7 ksiąg) Ksenofonta. Cenione ze względu na piękno narracji i wysokie wartości literackie. Wydana pod pseudonimem. Po bitwie pod Leuktrami wydał ją ponownie pod własnym imieniem. Są to pamiętniki wojenne opisujące wyprawę Cyrusa Młodszego przeciw bratu-królowi oraz odwrót Dziesięciu Tysięcy. Pismo powstało prawdopodobnie, jako obrona autora na pisma ignorujące jego zasługi. Dzieło ma wysoką wartość, zwłaszcza dotycząca okresu odwrotu.

Cyropedia lub Wychowanie Cyrusa– największe objętościowo dzieło (8 ksiąg) opisuje wychowanie Cyrusa Wielkiego oraz jego życie do śmierci. Jest prozaicznym dziełem epickim, czyli formą pośrednią między opowiadaniem historycznym a powieścią historyczną. Celem było przedstawienie modelu idealnego państwa (monarchii) rządzonego przez wybitnego wodza
i szlachetnego władcy.

Ustrój polityczny Sparty-traktat (15 rozdziałów) wychwala zalety ustroju spartańskiego. Opisuje źródła przewagi Spartiatów nad pozostałymi Grekami, pomimo ich małej liczebności. Dziełko składa się z rozdziałów poświęconych wychowaniu (II-IV), spartańskiemu stylu życia (V-X), armii spartańskiej (XI-XII), uprawnieniom królów w czasie wojny (XIII) i pokoju (XV). Rozdział XIV zawiera negatywną ocenę Sparty.

Głównym dziełem historycznym Ksenofonta jest Historia grecka (Hellenika). Składa się ono z 7 ksiąg i dwóch odrębnych części. Pierwsza z nich to pierwsze dwie księgi. Dotyczą one wydarzeń lat 411-404 p.n.e. i stanowią jakby kontynuację dzieła Tukidydesa. Druga część to księgi III-VII. Poświęcone są dziejom Grecji w latach 403-362, aż do bitwy pod Mantineją (Tebanie gromią przymierze Aten i Sparty).

Ksenofont był zdecydowanie gorszym historykiem niż Tukidydes. Z jego relacji przebija brak krytycyzmu wobec relacji ustnych. Jego słabością jest również nieumiejętność selekcji faktów. Spowodowało to pominięcie wielu istotnych wydarzeń z opisywanego przezeń okresu. W Hellenice ujawnia się prospartańskie sympatie Ksenofonta dążność do wybielenia wizerunku Agesilaosa.  

Długo prawda? Ale inaczej się nie dało. Pisanie o historii wymagało szerszego potraktowania i choć na tyle poważnego podejścia także na łamach naszego portalu. Bo przecież historiografia grecka walnie przyczyniła się do rozwoju historii jako nauki
i zapoczątkowała metody literackiego utrwalania dziejów stosowane do czasów współczesnych. Do dziś korzystamy z nich przecież my wszyscy a załoga historykona już najbardziej!

Dlatego wyrażę pewnie odczucia nas wszystkich kiedy w tym momencie powiem:

DZIĘKUJEMY !

ILUSTRACJA: Popiersie Herodota w Palazzo Massimo alle Terme w Rzymie (zdjęcie, wikimedia commons)

Dawid Siuta

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*