Marszałkowie Napoleona. Część I

Spośród licznych współpracowników i podwładnych Napoleona Bonaparte szczególną pozycję posiadali marszałkowie. Ludzie ci pozostawali często w cieniu swojego wodza, jednakże rola jaką odegrali w dziejach wojen napoleońskich nie jest wcale mała. Niniejszy artykuł, pierwszym z serii, pragnie przybliżyć ich sylwetki.

Czytaj część II

Uwagi ogólne nad urzędem marszałka Cesarstwa i marszałkach.

Stopień marszałka istniał w armii francuskiej już w czasach królewskich (od XII w.). W okresie rewolucji zaprzestano jego przyznawania, gdyż uważano go za jeden z reliktów dawnego reżimu i domenę arystokracji. W momencie ustanawiania cesarstwa godność marszałka przywrócono. Stało się to dokładnie 18 V 1804 r. uchwałą Senatu.

W hierarchii cesarstwa marszałkowie zajmowali piąte miejsce (po parze cesarskiej, rodzinie cesarskiej, wielkich dygnitarzach i ministrach). Nazywano ich za „kuzynami” Napoleona, który często tytułował ich w ten sposób w swojej korespondencji.

Zgodnie z przytoczoną wyżej uchwałą przyjęto regułę, iż marszałków może być maksymalnie szesnastu. Pierwsze nominacje nastąpiły już 19 V 1804 r. kiedy to Napoleon przyznał stopień marszałka czternastu generałom. W kolejności alfabetycznej byli to: Augereau, Bessieres, Bernadotte, Berthier, Brune, Davout, Jourdan, Lannes, Massena, Moncey, Mortier, Murat, Ney, Soult. Dodatkowo przyznano cztery tytuły marszałka honorowego dla generałów pozostający poza czynną służbą. Byli to: Kellermann, Lefebvre, Perignon i Serurier.

Kolejne nominacje przyznawano wraz z kolejnymi kampaniami. W 1807 r. buławę otrzymał Victor, w 1809 – Macdonald, Marmont i Oudinot, w 1811 – Suchet, w 1812 – Gouvion St.-Cyr, w 1813 – ks. Poniatowski, wreszcie w 1815 r. ostatni – Grouchy. Zatem łącznie było to 26 osób.

Maksymalna liczba marszałków została osiągnięcia tylko raz – w okresie 1812-1813. W chwili otrzymania buławy nominowani byli w różnym wieku. Najmłodszy był Davout liczący w chwili nominacji 34 lata, z kolei najstarszy – Kellermann był dokładnie dwa razy starszy.

Marszałkowie wywodzili się z różnych grup społecznych: trzech wywodziło się z plebsu, najwięcej bo dziesięciu – z drobnej burżuazji lub kupiectwa, sześciu – z zamożnej burżuazji lub drobnej szlachty, a drugie tyle – z wysokiej szlachty lub arystokracji. Zdecydowana większość z przyszłych marszałków służyła przed wybuchem rewolucji w armii królewskiej.

Przejdźmy zatem do biografii poszczególnych postaci (zostanie zachowana kolejność alfabetyczna).

Pierre Augereau, książę Castiglione

Urodził się 21 X 1757 roku w rodzinie plebejskiej. Karierę wojskową rozpoczął w 1774 roku. Do wybuchu rewolucji zdążył być żołnierzem kilku armii – francuskiej armii królewskiej, armii pruskiej, a także armii neapolitańskiej. Po wybuchu rewolucji służył w Gwardii Narodowej, a następnie w armii regularnej. Brał udział w tłumieniu powstania w Wandei za co otrzymał stopień generał. Po raz pierwszy z Bonapartem zetchnął się w Armii Italii, gdzie Augereau dowodził jedną z dywizji. Odznaczył się w tej kampanii m.in. w bitwach pod Castiglione i Arcole. Dzięki zasługom został mianowany dowódcą okręgu paryskiego. Kojarzony ze stronnictwem jakobinów poparł zamach stanu 18 fructidora dzięki czemu objął dowództwo nad Armią Sambry i Mozy, a potem Armii Renu i Mozeli. Godność marszałka otrzymał w pierwszej turze promocji. Od 1805 r. dowódca VII Korpusu Wielkiej Armii. Walczył w 1805 r., a także przeciwko Prusakom i Rosjanom w latach 1806-1807. Ranny pod bitwie Pruską Iławą, gdzie jego korpus poniósł ciężkie straty (został potem rozwiązany). W wojnie z Austrią w 1809 r. dowodził VIII Korpusem, w latach 1809-10 przebywał w Hiszpanii. W czasie inwazji na Rosję w 1812 r. dowodził XI Korpusem (był to korpus odwodowy), lecz w samej kampanii nie wziął udziału. Po klęsce w Rosji bił się kampanii niemieckiej odznaczając się pod m.in. Lipskiem. W 1814 r. dowodził Armią Lyonu broniącą Delfinatu. Przeszedł na stronę Burbonów za co w okresie 100 dni został usunięty z listy marszałków. Po ponownym powrocie Burbonów usunięty z armii. Zmarł 12 VI 1816 roku.

Napoleon, który osobiście nie przepadał za Augereau, cenił go za jego dokonania z czasów rewolucji. Uważał jednak, że zaszczyty i godności źle na niego wpłynęły. Miał on nim powiedzieć na Świętej Helenie: Postarzał się 20 lat pod moimi rozkazami, nie ma już dawnego zapału. Zresztą jego zdolności wojskowe niepoparte były ani geniuszem ani wykształceniem.

Jean Baptiste Jules Bernadotte, książę Pontecorvo, król Szwecji i Norwegii (jako Karol XIV Jan)

Urodził się 26 I stycznia 1763 r. jako syn prawnika z Pau. Służył w armii królewskiej od 1780 roku, w której dosłużył się stopnia sierżanta. Po wybuchu rewolucji pozostał w armii, gdzie szybko awansował. Generalskie szlify otrzymał w 1794 roku. Walczył głównie na północy – nad Renem oraz w Niderlandach. W 1797 r. wraz ze swoją dywizją poszedł do Włoch, aby wspomóc Armię Italii Bonapartego. Po zakończeniu kampanii włoskiej był ambasadorem w Wiedniu, a w 1799 r. – ministrem wojny. Z racji poglądów republikańskich nie poparł zamachu 18 brumaire’a. Plotkowano, że pozycję, a później także marszałkowską buławę zawdzięcza osobie żony – Désirée Clary, która przez pewien czas była narzeczoną Napoleona. Dowódca I Korpusu Wielkiej Armii w latach 1805-1807. Nie przyszedł z pomocą Davoutowi pod Auerstedt (14 X 1806) za co był krytykowany. W kampanii 1809 r. dowódca korpusu saskiego. 21 VIII 1810 został wybrany przez szwedzkie zgromadzenie narodowe na następcę tronu Szwecji (szwedzki król Karol XIII nie posiadał potomstwa z prawego łoża). Jako regent Szwecji (od 1811 r.) stał się rzecznikiem tendencji konserwatywnych. Bernadotte dążył do odzyskania okupowanej przez Rosję Finlandii, albo zajęcia należącej do Danii Norwegii. Początkowo prowadził politykę profrancuską, jednakże w 1812 w wyniku zajęcia przez Francuzów szwedzkiej części Pomorza związał się z Rosją i Anglią (z którymi pertraktował już dwa lata wcześniej). W 1813 r. przyłączył się do VI koalicji antyfrancuskiej. Bił się m.in. pod Lipskiem. Walczył także przeciw Duńczykom (sojusznikom Napoleona) zmuszając ich na mocy traktatu z Kilonii (14 I 1814) do oddania Norwegii. Jako Karol XIV Jan panował w Szwecji od 5 II 1818 r. do swojej śmierci 8 III 1844 r. Założona przez niego dynastia do dziś panuje w Szwecji. Uważany za miernego dowódcę.

Jak powiedział on nim Napoleon (…) to człowiek zużyty, który chce pieniędzy, przyjemności, zaszczytów, ale bez kupowania ich na wojnie za cenę niebezpieczeństw i zmęczenia. Mimo to ze wszystkich napoleońskich marszałków osiągnął największy sukces. Przytoczmy na koniec jeszcze raz słowa cesarza: Bernadotte był na swój sposób Szwedem i zawsze przyrzekał tylko to, czego miał zamiar dotrzymać.

Louis-Alexandre Berthier,  książę Neuchâtel, książę Wagram, Wielki Łowczy Cesarstwa

Louis Berthier przyszedł na świat 20 XI 1753 r. w Wersalu w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Absolwent Szkoły Wojsk Inżynieryjnych w Charleville-Mézières (1766). W wojsku od 13 roku życia, walczył w wojnie o niepodległość USA, gdzie po raz pierwszy objawiły się jego zdolności sztabowe. Po powrocie do Francji dowodził wersalską Gwardią Narodową, był także szefem sztabu Armii Północy Lafayette’a. Zwolniony z wojska w 1793 r. powrócił do niego dwa lata później. Szef sztabu Armii Italii oraz Armii Wschodu. Po zamachu stanu pełnił funkcję ministra wojny w latach 1799-1807. Szef sztabu Wielkiej Armii brał udział we wszystkich kampaniach lat 1805-1814. Napoleon, oprócz zadań ściśle wojskowych wykorzystywał Berthiera w zadaniach dyplomatycznych m.in. negocjował ślub z Marią Ludwiką, ze strony cesarza uczestniczył też w zaślubinach per procura.

W 1814 r. jako jeden z pierwszych marszałków opuścił Napoleona udając się pod pozorem urlopu do Paryża, co Bonaparte później mu wypominał. Po restauracji Burbonów zachował tytuły i pozycję. Po ucieczce Napoleona z Elby nie przyłączył się do cesarza osiadając w Bawarii. Zmarł 1 VI 1815 wypadając z okna swojego domu w Bambergu. Do dziś nie wiadomo czy był to wypadek, zabójstwo czy samobójstwo. Faktem jest, że brak Berthiera jako szefa sztabu bardzo odczuł Napoleon w 1815 roku.

Uważany za najwybitniejszego sztabowca epoki. Potrafił przelać rozkazy cesarza na papier. Odpowiadał także za  planowanie, administrację, zaopatrzenie i transport. M.in. dzięki niemu Wielka Armia sprawnie przemieściła się znad kanału La Manche nad Ren w 1805 roku. Zdolności sztabowe nie szły w parze ze zdolnościami dowódczymi. Napoleon powiedział kiedyś o nim, że owszem – jest dobrym szefem sztabu, ale w polu powierzyłby mu dowodzenie góra… 50 ludźmi. Słowa te w pełni pokazał początek kampanii 1809 roku. Warto także zaznaczyć, że sztab Berthiera był jednym z protoplastów dzisiejszych sztabów generalnych.

Jean-Baptiste Bessières, książę Istrii

Przyszedł na świat 6 VIII 1768 r. w niezbyt zamożnej rodzinie. W 1792 r. delegowany do gwardii konstytucyjnej Ludwika XVI. Po jej rozwiązaniu służył w Pirenejach, a od 1795 – w Armii Italii w ramach której walczył w I kampanii włoskiej. W 1798 r. generał brygady, walczył w Egipcie odznaczając się pod Abukirem. Powrócił do Francji razem z Napoleonem. Wziął czynny udział w zamachu stanu 18 brumaire’a. W czasie II kampanii włoskiej (1800 r.) odznaczył się pod Marengo. W 1802 r. generał dywizji, dwa lata później marszałek. Przez większość okresu Cesarstwa dowodził kawalerią Gwardii Cesarskiej (kampanie 1805, 1806-1807, 1809, 1812). Podobno w wolnych chwilach uczył swych podwładnych… pływania. Zazwyczaj wykonawca rozkazów, jedyne samodzielne dowództwo sprawował w Hiszpanii. W kampanii wiosennej 1813 dowodził całością rezerwowej kawalerii francuskiej. Poległ od kuli armatniej 1 V 1813 r. w potyczce pod Weissenfels. Obok Murata uznawany za najlepszego dowódcę kawalerii francuskiej, pozostawał jednak w jego cieniu. Był powszechnie lubiany w armii. Jak sam mawiał: Wyszedłem z szeregów i nigdy o tym nie zapomnę. Doceniany przez Bonapartego, który na Św. Helenie wyraził się on nim następująco: Miał chłodną odwagę i spokój w ogniu; obdarzony był dobrym okiem i świetnie znał taktykę kawaleryjską. Energiczny, lecz zarazem ostrożny i przezorny. We wszystkich wielkich bitwach oddał ogromne usługi. Dostał za mało tego, czego Murat otrzymał za dużo.
Guillaume Marie-Anne Brune

Ur. 13 V 1763 roku. Przed rewolucją urzędnik prokuratury, następnie właściciel drukarni (którą musiał ostatecznie zamknąć) i dziennikarz (współpracował z J. Maratem). W 1789 r. obrany kapitanem paryskiej Gwardii Narodowej, w 1792 r. mianowany generałem brygady i komisarzem wojennym. Tłumił wraz z Bonapartym rojalistyczną próbę zamachu stanu 13 vendemiaire’a roku IV (5 X 1795). Walczył w I kampanii włoskiej jako dowódca jednej z brygad. W 1797 r. generał dywizji, rok później dowodził Armią Italii zastępując Napoleona, który wyruszył do Egiptu. W 1799 r. dowódca wojsk francuskich w Hollandii pokonał wojska angielskie ks. Yorku pod Bergen i zmusił je do podpisania kapitulacji w Alkmaar. W 1800 r. dowodził Armią Zachodu, na której czele walczył z szuanami. W tym samym roku objął komendę Armii Italii. Zwyciężył Austriaków nad Mincio, zdobył Weronę kończąc zmagania podpisaniem rozejmu w Treviso. W latach 1802-1804 ambasador w Stambule. Po ustanowieniu Cesarstwa mianowany marszałkiem. W 1805 r. po odejściu Wielkiej Armii nad Ren dowodził wojskami pozostawionymi w obozie w Boulogne. W linii ponownie w kampanii 1807 roku. Zajął Stralsund (należący do Szwecji). Popadł w niełaskę w wyniku użycia w konwencji kapitulacyjnej zwrotu „armia francuska” zamiast „armia Jego Cesarskiej Mości”. Od tej chwili pozostawał poza służbą. W IV 1814 przeszedł na stronę Burbonów. W czasie Stu Dni poparł Napoleona i został gubernatorem Prowansji. Zamordowany przez rojalistów w Awinionie 2 VIII 1815 roku, jego ciało zostało wrzucone do Rodanu.

Niedoceniany przez Napoleona za życia, który zwrócił mu honor po śmierci mówiąc: Straciłem do niego serce na wskutek jego zachowania wobec króla Szwecji (…) Oddaję sprawiedliwość marszałkowi Brune, dobrze spisał się w Holandii; bitwa pod Akmaar (Bergen – przyp. aut.) uratowała Republikę przed wielkim niebiezpieczeństwem.

Louis Nicolas Davout, książę Auerstädt, książę Eckmühl

Ur. 10 V 1770 r. w starej rodzinie szlacheckiej o długich tradycjach wojskowych, o której mawiano: Za każdym razem, kiedy rodzi się d’Avout [jest to prawidłowa pisownia nazwiska, przyszły marszałek zmienił ją w czasie rewolucji – przy. aut], jedna szabla wychodzi z pochwy.

Jako jedyny z marszałków ukończył paryską szkołę wojskową (1788) po czym w stopniu podporucznika rozpoczął służbę w jednym z pułków kawalerii. W 1791 r. dowodził batalionem ochotniczym. Szlify generalskie uzyskał w 1793 roku. Walczył Wandei, Nadrenii i Niderlandach. W czasie rządów jakobinów poza służbą, do której wrócił w X 1794 roku. Jako dowódca brygady służył w pod rozkazami gen. Desaixa w Armii Sambry i Mozy. 21 IV 1797 r. zdobył tzw. furgon Klinglina, w której odnaleziono dowody na zdradę gen. Pichegru (jednego z bardziej wpływowych dowódców francuskich).

Po raz pierwszy pod rozkazami Bonapartego znalazł się w czasie wyprawy egipskiej, gdzie dowodził brygadą dragonów. Bił się pod piramidami i Abukirem. W 1800 r. powrócił do Francji, uprzednio wzięty do niewoli przez Anglików w trakcie podróży. W tymże roku generał dywizji, objął dowództwo kawalerii Armii Italii. W 1801 objął komendę pułku grenadierów pieszych Gwardii Konsularnej. Od 1803 r. dowódca obozu w Brugii. Jako najmłodszy znalazł się na liście marszałków z 1804 roku. Dowódca III Korpusu Wielkiej Armii, z którego starał uczynić najlepszą formację Grande Armée (sam marszałek miał powiedzieć do Bonapartego: Najjaśniejszy Panie, Trzeci Korpus będzie dla Ciebie zawsze tym, czym Legia Dziesiąta dla Cezara). Odznaczył się pod Austerlitz, gdzie jego wojska zadecydowały o utrzymaniu prawego skrzydła Francuzów.

Największym zwycięstwem Davouta była niewątpliwie bitwa pod Auerstädt z 14 X 1806 r., gdzie na czele swojego korpusu pokonał główną armię pruską po czym ze swoim korpusem zdobył Berlin. Ponownie odznaczył się w 1807 r. jako dowódca prawego skrzydła w bitwie pod Pruską Iławą. Po podpisaniu pokoju w Tylży kwaterował w Księstwie Warszawskim, potem na Śląsku. W wojnie z Austrią 1809 r. ponownie na czele III Korpusu. Zwyciężył pod Eckmühl, miał znaczny wpływ na zwycięstwo pod Wagram, gdzie dowodził prawym skrzydłem. W latach 1810-1812 dowodził Armią Niemiec w związku z kampanią rosyjską przekształconą w I Korpus (najliczniejszy w całej Wielkiej Armii). Walczył w największych bitwach kampanii (Smoleńsk, Borodino, Małojarosławiec, Berezyna). Obwiniany niesłusznie przez Napoleona za jednego z winnych niepowodzeń kampanii. Jak powiedział Montholonowi: Gdyby Davout był wówczas takim, jakim go zawsze znałem, armia rosyjska zostałaby całkiem zniszczona i nie doszłoby do wielkich nieszczęść. W 1813 r. objął dowództwo XIII Korpusu będącego garnizonem Hamburga, którego bronił aż do 27 V 1814 roku na zdecydowany rozkaz Ludwika XVIII. W okresie Stu Dni minister wojny, nie wziął udziału w kampanii belgijskiej (co wypomina cesarzowi Francuzów wielu znawców epoki). Po drugiej abdykacji Napoleona dowodził Armią Loary, po czym podporządkował się Burbonom. Pozbawiony tytułów, odzyskał je w 1817 roku. Dwa lata później zasiadł w Izbie Parów. Zmarł na zapalenie płuc 1 VI 1823 roku.

Davout uznawany jest za jednego z najwybitniejszych, jeśli nie najwybitniejszego marszałka Napoleona. Jako jeden z niewielu potrafił samodzielnie dowodzić. Pod pewnymi względami przerósł nawet swojego wodza, gdyż nigdy nie przegrał bitwy. Nie zawodził Napoleona dowodząc w różnych bitwach. Marszałek znany był ze swojego chłodnego charakteru. Dbał o swoich żołnierzy, ale surowo pilnował dyscypliny w szeregach (powiadano, że tam, gdzie jest Davout, kurczęta mogą bez obawy spacerować między koszarami). Za najmniejsze przewinienie groziła kara śmierci. Nienawidził także zdrajców, ludzi przekupnych i szpiegów, dlatego też „miał na pieńku” z Bernadotte’m, był także bezwzględny jako komendant Hamburga.

Pewien sentyment do tego marszałka mogą mieć Polacy. Davout popierał dążenia niepodległościowe Polaków (coś nie od samego początku). Była więc to postać nietuzinkowa, która odegrał niepośrednią rolę w wydarzeniach epoki.

Czytaj część II

Dawid Gralik

Bibliografia

R. Bielecki, Encyklopedia wojen napoleońskich, Warszawa 2002

Tegoż, Wielka Armia Napoleona, Warszawa 2004

J. Gallagher, Żelazny marszałek, Gdańsk 2000

M. L. Lanning, 100 największych dowódców wszechczasów, Warszawa 1998

A. G. Macdonell, Napoleon i jego marszałkowie, Kraków-Międzyzdroje 2008

Zbiory serwisu Napoleon.org.pl

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*