„Na Zachód” i „Z dala od Moskwy”. Publicystyka Mykoły Chwylowego lat 1925-1926 | Recenzja

P. Krupa, „Na Zachód” i „Z dala od Moskwy”. Publicystyka Mykoły Chwylowego lat 1925-1926

Publikacja dr Pawła Krupy „Na Zachód” i „Z dala od Moskwy”, pokazuje, że okres lat 20-tych w sztuce poszczególnych Socjalistycznych Republik Radzieckich to czas wyjątkowego absurdu połączonego z nieznanym wcześniej terrorem. Utwory literackie ocenia się nie na podstawie doznań estetycznych z nich płynących, a ze względu na ideologie, na jakiej się opierają i jaką głoszą. Kto by śmiał twierdzić, coś innego powinien złożyć samokrytykę, a nawet poddać się poważnym sankcjom prawnym.

Wspomniany już dr Paweł Krupa jest absolwentem filologii ukraińskiej na Uniwersytecie Jagielońskim. Obecnie pracuje w Katedrze Ukrainistyki w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej UJ. Jest również członkiem zespołu redakcyjnego czasopisma Nowa Ukraina. Zeszyty historyczno-politologiczne. Jego zainteresowania badawcze oscylują wokół zagadnień ukraińskiego modernizmu, debaty literackiej lat 20-tych XX w. oraz publicystyki Mykoły Chwylowego.

Cel wydanej przez niego książki stanowi analiza pamfletów ukraińskiego pisarza, krytyka literackiego, a zarazem członka Komunistycznej Partii Ukrainy Mykoły Chwylowego. Jego prawdziwe nazwisko w rzeczywistości brzmiało Nikołaj Fitiliow. Urodził się on w 1893 r. w Trościańcu na Ukrainie. Był jednym z czołowych twórców literackich Ukraińskiej Republiki Radzieckiej lat 20-tych. Przedstawicielem tzw. „rozstrzelanego odrodzenia”. Ówcześni krytycy całość dzieł Chwylowego podsumowali za pomocą dwóch haseł: „Na Zachód” i „ Z dala od Moskwy”. Pierwsze hasło miało odnosić się do rzekomego zapędu Chwylowego, aby kultura ukraińska przeorientowała się wyłącznie na zachodnie wpływy, a drugie wywodzące się z opinii Józefa Stalina do rzekomej antyrosyjskości pisarza. Zarówno pierwszy jak i drugi slogan został wytworzony przez radziecką propagandę upatrującą w Chwylowym i jego twórczości wroga nowego socjalistycznego społeczeństwa. W rzeczywistości obydwa zarzuty znacząco mijały się z prawdą. Osoba pisarza pozostawała pod kontrolą bezpieki od 1927 roku. Operacja śledzenia artysty nosiła kryptonim „Słonka”. Jednocześnie w ZSRR terror nasilał się coraz bardziej. Zmuszony do samokrytyki oraz pozbawiony pracy pisarz postanowił popełnić samobójstwo. Publicystyka Chwylowego po jego śmierci 13 maja 1933 roku została objęta całkowitą cenzurą w ZSRR. Dopiero rok 1978 przyniósł pewien przełom poprzez publikację w USA Utworów w pięciu tomach pod redakcją Hryhorija Kostiuka, wybitnego znawcy ukraińskiej literatury. Mimo to znaczna część twórczości Chwylowego została skazana na lata zapomnienia. Dzisiaj jest odkrywana i komentowana na nowo dzięki działalności wielu badaczy w tym dr Pawła Krupy.

Obecnie ilość oraz zakres naukowych opracowań publicystyki Chwylowego prezentuje się bardzo skromnie. Z tego względu autor „Na Zachód” i „Z dala od Moskwy” zdecydował się uzupełnić powstałą lukę. Warto zaznaczyć, że niniejsza praca nie stanowi całościowej analizy wybranych zagadnień, a jedynie wstępne opracowanie pozaliterackiej twórczości Mykoły Chwylowego. Dr Krupa postanowił zanalizować trzy cykle pamfletów Chwylowego: Quo vadis, Myśli pod prąd oraz Apologeci grafomaństwa. Wymienione utwory zapoczątkowały okres debaty lat 20-tych dotyczącej stanu, kondycji i rozwoju ukraińskiej literatury. Nie chcąc pozostawić wątpliwości autor precyzuje cele powstania dzieła do następujących punktów: a) rekonstrukcji kontekstu historycznoliterackiego publicystyki Chwylowego, b) analizy problematyki estetycznej, kulturowej, historiozoficznej zawartej w tekstach opisywanego okresu, c) prześledzenia związku pomiędzy pamfletami a rozwojem debaty literackiej lat dwudziestych, d) rekonstrukcji relacji interteksturalnych w publicystyce pisarza.

Praca składa się z 11 rozdziałów wzbogaconych o liczne przypisy. Dodatkowo jest uatrakcyjniona ilustracjami i fotografiami z tamtego okresu. Pierwszy rozdział Początki debaty literackiej lat dwudziestych wprowadza czytelników do kontekstu historycznego omawianego okresu. Lata 20-te to okres tworzenia się nowych organizacji literackich na Ukrainie. Należy tu wspomnieć m.in. o Związku Pisarzy Chłopskich Pług, Związku Pisarzy Proletariackich Hart oraz Wolnej Akademii Literatury Proletariackiej. Kolejne rozdziały stanowią komentarz oraz nakreślenie tła powstania pamfletów Chwylowego opublikowanych we wcześniej wymienionych tytułach, a także omówienie kierunków rozwoju i problemów ówczesnej ukraińskiej literatury.

W swoich dziełach, co przedstawił autor, Chwylowy będzie głosił potrzebę odejścia od ówcześnie przyjmowanych tez zerwania z dziedzictwem historycznym. Stwierdzi, że sztuka nie powinna zrywać z przeszłością, a uczyć się od poprzednich pokoleń. Ostrzega, że przekreślenie dorobku wielkich artystów poprzednich epok grozi degeneracją i upadkiem sztuki. Zwłaszcza zachęcał do czerpania od europejskich twórców Antyku. Nawoływał również do odejścia od wasalizacji sztuki ukraińskiej względem rosyjskich wzorców, zwiększenie autonomii sztuki względem polityki. Krytykował agitację pod pozorem sztuki oraz wspieranie organizacji tworzących nie wybitne dzieła, a nachalną i prymitywną propagandę. Poglądy Chwylowego w tej dziedzinie podsumowuje zdanie wypowiedziane przez Mykołę Buraczka tak jak nie ma proletariackiej tabliczki mnożenia tak też nie może istnieć sztuka proletariacka. Chwylowy uważał, że organizacje typu Pług powinny zamiast tworzenia wątpliwej wartości „dzieł literackich” skupić się na działalności edukacyjnej na wsi. Podkreślał potrzebę edukacji artystów i doskonalenia warsztatu literackiego. Twierdził, że sztuka powinna opierać się bardziej na doznaniach estetycznych niż na propagandzie. Popierał pluralizm w sztuce. Wszystkie te, zdawałoby się zdroworozsądkowe tezy, zamiast wzbudzić sympatię do ich głosiciela wywołały jedynie krytykę i podejrzenia bezpieki.

Według mnie publikacja dr Krupy stanowi spójny opis zarówno tła historycznego jak i bogaty komentarz literacki do dzieł Chwylowego. Z pewnością książka jest odkrywcza. Zajmuje się bardzo słabo opisanymi do tej pory zagadnieniami. Warsztat naukowy dr Krupy jest na bardzo wysokim poziomie. Autor dysponuje bogatą wiedzą. Wykorzystuje ogromny zasób bibliograficzny obejmujący wiele prac obcojęzycznych. Z pewnością nie jest to książka lekka w treści. Ma charakter czysto naukowy i kierowana jest raczej do specjalistów w tej dziedzinie, dlatego też stanowi zwięzły opis.

Wydawnictwo: UNIVERSITAS

Ocena recenzenta: 6/6

Autor: Grzegorz Gomułka

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*