Pałac Kultury Zagłębia: śląsko-zagłębiowskie serce kultury

Dąbrowa Górnicza to miasto leżące na terenie Zagłębia Dąbrowskiego, posiadające prawa miejskie od ponad stu lat (dla ciekawych – otrzymała je w 1916 roku). Wyróżniają je spośród innych miast rejonu Śląska oraz Zagłębia dwa monumentalne budynki. Pierwszym z nich jest  Bazylika Najświętszej Maryi Panny Anielskiej, będąca wizytówką sakralną tego miasta. Jej fotografie można znaleźć na większości pocztówek z Dąbrowy Górniczej, albumów oraz publikacji. Drugim natomiast jest Pałac Kultury Zagłębia, którego historia ściśle związana jest z ruchem kulturalnym obu rejonów. Warto zatem przyjrzeć się tej konstrukcji z bliska pod każdym, możliwym kątem…

Tak jak zostało wspomniane powyżej, Dąbrowa uzyskała prawa miejskie stosunkowo niedawno. W tym miejscu warto spojrzeć na historię kulturalną w mieście, ponieważ wbrew wszelkim pozorom, jest bardzo interesująca. Początek życia kulturalnego i szkolnictwa w tym mieście wiąże się z dwoma istotnymi datami. Pierwszą z nich jest rok 1820. Wtedy utworzono pierwszą w osadzie dąbrowskiej szkołę elementarną dla dzieci górników.[1] Oczywiście górnictwo oraz kultura górnicza były związane z tymi terenami już wcześniej, o czym świadczy obecność (i bardzo duża popularność) utworów muzycznych o tematyce górniczej, a także legend z nią związanych. Najpopularniejszymi z nich są legendy o Skarbniku, z okolic m.in. Dąbrowy Górniczej. Najlepiej zachowaną wersję opowieści znamy dzięki Józefowi Kossakowskiemu, piszącego dla „Tygodnika Ilustrowanego”. Dokładnie pojawiła się w numerze z 1894 roku.[2] Drugą, bardzo ważną datą w życiu kulturalnym Dąbrowy jest rok 1842. To w tym czasie w osadzie pojawiła się grupa teatralna Wincentego Raszewskiego. Ta wizyta odcisnęła trwałe, i pielęgnowane do dzisiaj, piętno kulturowe, przyciągając sztukmistrzów z całego kraju, a także dające impuls do tworzenia lokalnego życia artystycznego.[3]

Resursa Obywatelska

W związku z coraz liczniejszymi wizytacjami artystów w mieście dębów oraz samych potrzeb kulturalnych jego mieszkańców, w roku 1895 wybudowano Resursę Obywatelską w miejscu, gdzie znajdował się kiedyś szyb wodny.[4] To w niej mieściła się scena teatralna, a także w niej powstało Dąbrowskie Towarzystwo Muzyczne.[5]

Pałac Kultury Zagłębia od strony centrum miasta
Ze zbiorów autora.

Najprościej mówiąc była to pierwsza, i jak się okazuje nie ostatnia, próba skupienia dąbrowskiego życia kulturalnego w jednym miejscu. Warto o tym napisać, ponieważ przed budową Resursy oraz gdy minęły jej lata świetności, kultura co prawda rozwijała się bardzo dynamicznie, ale nie miała „spoiwa”, które mogłoby ją związać z jednym, charakterystycznym miejscem. Dowodem na powyższe słowa jest fakt, iż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powstawała cała masa organizacji kulturalnych, na przykład teatry amatorskie, a także sportowych, zawodowych i społecznych, które rzadko kiedy działały konsekwentnie (zwłaszcza w pierwszym przypadku).[6] Wiąże się to oczywiście z lekkim chaosem po odrodzeniu się Polski, ale czynnikami decydującymi o takim stanie rzeczy również były: charakter organizacji (tj. brak profesjonalizmu; grupy były złożone przeważnie z pracowników hut i kopalń) oraz – co ważniejsze – brak miejsca na próby i występy. W Resursie kwitło ówczesne życie artystyczne oraz towarzyskie, a to za sprawą Klubu Towarzyskiego, założonego przez kupców, przemysłowców oraz właścicieli ziemskich.[7] W Resursie gościły takie znane persony jak Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa czy Leon Kruczkowski.[8] Budynek na szczęście przetrwał lata I i II wojny światowej. W czasie tego ostatniego konfliktu stała się tzw. Domem Niemieckim (niem. Haus der Deutschen).  Po 1945 roku ulokowały się w Resursie m.in. PZPR oraz PPR. Do niedawna był siedzibą jednego z banków, a obecnie mieści się tam klub i szkoła tańca.

Pomysł na Dom Kultury Zagłębia

Po kilkuletniej, okrutnej okupacji hitlerowskiej, nadszedł czas na rozkwit idei wybudowania miejsca, w którym każdy, bez wyjątku, mógłby czerpać pełnymi garściami z życia kulturalno-oświatowego. Pomysł na budowę zrodził się w lutym 1945 roku, kiedy – pochodzący z Będzina – Aleksander Zawadzki (wówczas pełnomocnik rządu dla Śląska i Zagłębia,[9] następnie wojewoda śląsko-dąbrowski, a w późniejszych latach wicepremier PRL) przyjechał do Dąbrowy Górniczej. Po występie jednego z teatrów robotniczych, widząc, że aktorzy pracują „w nie najlepszych warunkach” zasugerował on miejscowym władzom, by wybudowano w mieście dębów nowoczesną placówkę kulturalną.[10] Po tej wizycie utworzono 11 marca 1945 roku województwo śląsko-dąbrowskie, które objęło swoim zasięgiem również Śląsk Opolski.[11] Pomimo licznych trudności udało się powołać w 1949 roku Komitet Budowy Domu Kultury, którego przewodniczącym został pracownik huty „Bankowa”, Marian Kuzior. Projektantem molocha w stylu socrealistycznym był uczestnik powstań śląskich, architekt i jeden z pomysłodawców Domu Powstańca Śląskiego w Katowicach, Zbigniew Rzepecki.[12] Pierwszą łopatę wbito już w maju 1951 roku, a wykonawcą budynku było Zjednoczone Budownictwo Miejskie w Sosnowcu. Środki na budowę pozyskiwano z budżetu państwa, od związków zawodowych oraz tzw. czynów społecznych mieszkańców Dąbrowy.[13] Jednak warto w tym miejscu wspomnieć o – wówczas potężnej – konkurencji, czyli Zakładowym Domu Kultury Huty im. Feliksa Dzierżyńskiego (dla ciekawych: dzisiaj jest to Huta „Bankowa” – jeden ze starszych tego typu zakładów w mieście, ponieważ powstała w latach 1834-1839, z inicjatywy Banku Polskiego).[14] Sama huta otrzymała imię Dzierżyńskiego w 1952 roku, a przyzakładowy dom był kolejną próbą scentralizowania życia kulturalnego w Dąbrowie Górniczej. Co jest ciekawe, do 1954 roku posiadał status zakładowego klubu fabrycznego. Najciekawsza była jednak siedziba samego domu, a były nią… dawne stajnie dla koni wojsk carskich (dokładnie dla stacjonującej tamże formacji kozackiej).[15] Do momentu otwarcia Domu Kultury Zagłębia 11 stycznia 1958 roku, Zakładowy Dom Kultury Huty im. Feliksa Dzierżyńskiego był największą tego typu instytucją na terenie miasta. Świadczy o tym ilość imprez i spektakli, odbywających się w tym miejscu. Dla przykładu w roku 1951 tamtejszy amatorski teatr wystawił aż 52 przedstawienia, w roku 1954 – 49, rok później – 48. W 1958 roku wystawiono 37 spektakli, po czym liczba ta konsekwentnie spadała do 11 w 1963 w ciągu dwunastu miesięcy.[16]

Pałac Kultury Zagłębia czy może Dom Kultury Zagłębia…?

Pałac Kultury Zagłębia widziany od tyłu
Ze zbiorów autora

W mroźny, styczniowy dzień nastąpiło otwarcie długo wyczekiwanego Domu Kultury Zagłębia, a jego pierwszym dyrektorem, a raczej kierownikiem, został Karol Ścieżka, wieloletni działacz kulturalny. Tutaj warto jednak zatrzymać się przy nazewnictwie budynku. Obecnie gdy zapytamy mieszkańca Dąbrowy o Pałac Kultury Zagłębia, ten bez najmniejszego problemu będzie w stanie go nam wskazać. Warto jednak zaznaczyć, iż dzisiejszą nazwę ten moloch kulturalny otrzymał w roku 1964, a to za sprawą zastępcy dyrektora Dąbrowskiej Fabryki Obrabiarek – Krupińskiego, który zorganizował w lipcu tamtego roku wystawę dotyczącą miejscowego przemysłu. To właśnie wtedy podsunął on władzom miejskim i wojewódzkim pomysł na nadanie nowej nazwy placówce.[17] Występowała również jeszcze jedna nazwa pomiędzy powyższymi: Dąbrowski Pałac Kultury. Warto przyjrzeć się danym technicznym budynku, które nawet na dzisiaj obowiązujące standardy, są imponujące. Według konceptu Rzepeckiego objętość budynku to aż 60 tysięcy metrów kwadratowych.[18] Przy czym aż 4700 metrów kwadratowych powierzchni jest przeznaczonych do użytku. W ramach powyższej powierzchni użytkowej w latach osiemdziesiątych 1900 metrów kw. zajmowały hole ozdobione marmurem. Uwagę zwraca olbrzymia sala teatralna, pozwalająca pomieścić 900 osób, a w jej wyposażenie wchodzą m.in. obrotowa scena i 14 garderób![19] Co ciekawe w Pałacu Kultury Zagłębia od momentu wybudowania mieściła się Miejska Bibliotek Publiczna, która dziś ma siedzibę przy ulicy Kościuszki. Swoją drogą biblioteka ta ma bardzo długą tradycję, ponieważ istnieje od 1906 roku. Jednak najciekawszy fakt jej istnienia dotyczy czasów II wojny światowej. Gdy Niemcy wkraczali do Polski, bibliotekarki z zachowaniem zimnej krwi ukrywały oraz rozdawały zbiory biblioteki, ponieważ nie chciały dopuścić do ich zniszczenia przez okupanta.

Kobieca intuicja okazała się być niezwykle skutecznym środkiem zapobiegawczym, ponieważ to, czego nie udało się uratować hitlerowcy spalili lub zmielili.[20] Na szczęście uratował się spory zapas księgozbiorów, co pozwoliło na reaktywację Miejskiej Biblioteki Publicznej tuż po wojnie. Obecnie w swoim imponującym zbiorze (według danych z 2005 roku) posiada aż 586 tysięcy woluminów!Budynek przechodził dwa generalne remonty –  pierwszy pod koniec lat sześćdziesiątych, natomiast drugi w latach 2011 – 2014.[21] Ciężko jest aktualnie zliczyć ilość wszystkich przedsięwzięć zorganizowanych przez PKZ. Warto jednak wspomnieć o tych najważniejszych. Do tego grona można zaliczyć przede wszystkim: założenie Amatorskiego Klubu Filmowego przez zawodowego reżysera, Ewalda Podolskiego w 1960 roku, rozpoczęcie tradycji obchodzenia dni miasta (kultywowanej z resztą do dzisiaj) od września 1966 roku, wystawienie spektaklu Teatru Śląskiego im. S. Wyspiańskiego z Katowic 13 marca 1973 roku (jest to ważne z tego względu, iż od kilkunastu lat teatr ten nie opuszczał swojej siedziby), a także cała działalność Zespołu Pieśni i Tańca „Zagłębianie”.[22] Do nowszych wydarzeń i początków zespołów można zaliczyć m. in.  działalność kabaretu DNO – w tym organizacja przez niego przeglądu kabaretów DebeŚciaK – powstałego w roku 1996, powstanie Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Michała Spisaka (obecnie mieści się przy ulicy Wirgiliusza Grynia) oraz Akcje Lato i Zima. Trudno jest opisać w kilkudziesięciu tysiącach znaków całą historię i działalność Pałacu, warto jednak pamiętać o jego prestiżu, chociażby ze względu na liczne występy znamienitych osobistości i formacji takich jak Violetty Villas, Jerzego Połomskiego,  Kabaretu Moralnego Niepokoju, Krzysztofa Krawczyka czy Marcina Dańca.

—————————————————————————————————–

Niniejszym artykułem autor pragnie podziękować za ofiarną pracę wszystkich osób związanych z Pałacem Kultury Zagłębia oraz Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Hugona Kołłątaja, a także uczcić 60-lecie istnienia PKZ.

Jakub Kowalewski

Przypisy:

[1]Starościak W., Pałac Kultury Zagłębia. Nasza działalność 1958-1982, Dąbrowa Górnicza 1983, s. 8.

[2]Dygacz A., Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folklorystyczne, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1975, s. 10.

[3]Pałac… dzieł. cyt. s. 8.

[4]Kmiotek D., J. Kmiotek, Ukłony z Dąbrowy. Dzieje Dąbrowy Górniczej zapisane na starych widokówkach, Dikappa, Dąbrowa Górnicza 2003, s. 43.

[5]Roch-Wyrzykowska E., Pałac Kultury Zagłębia. Nasza działalność (1983-1987), Dąbrowa Górnicza 1988, s. 4.

[6]Długoborski W., Dąbrowa Górnicza, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1976, s. 368.

[7]Ukłony z Dąbrowy… dzieł cyt. s. 43.

[8]Tamże, s. 43.

[9]Dąbrowa Górnicza… dzieł. cyt. s. 443.

[10]Pałac Kultury Zagłębia. Nasza działalność…, dzieł. cyt. s. 27.

[11]Dąbrowa Górnicza… dzieł. cyt. s. 442.

[12]Pałac Kultury Zagłębia. Nasza działalność…, dzieł. cyt. s. 4.

[13]Tamże, s. 5.

[14]Oficjalna strona zakładu Huty „Bankowa”, Historia Huty Bankowej, http://hutabankowa.pl/monografia.pdf [dostęp: 09.01.2019].

[15]Tamże, s. 18.

[16]Tamże, s. 20.

[17]Pałac Kultury Zagłębia. Nasza działalność…, dzieł. cyt. s. 38.

[18]Tamże, s. 18.

[19]Tamże, s. 28.

[20]Dąbrowa Górnicza, dzieł. cyt. s. 375.

[21]Maro B., Strona internetowa Pałacu Kultury Zagłębia, Krótka historia Pałacu Kultury Zagłębia, http://www.palac.art.pl/pl/strona/krotka-historia-palacu-kultury-zaglebia – dostęp: 09.12.2018

[22]Tamże.