A. Giller, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1854

Agaton Giller z pewnością był jednym z największych polskich patriotów. Jak pisał: „Szczęśliwy, kto nie porzuca swojej ziemi i trzyma się jej mocno, kogo lekkość ani głupstwo od niej nie odrywa; kto się jej trzyma, kocha i stroi ją jako matkę, która żywi, jako grób, w którym złożone są kości ojców, jako poświęconą przez Boga, krwią tylu bitew, polaną łzami tylu boleści. Słaby, kto ją porzuca dla spekulacyi lub interesu, nikczemny, kto ją sprzedaje obcym.” Autor tych słów z pewnością posiadał staranne wykształcenie oraz doskonały, literacki zmysł estetyczny. Dzięki swojemu talentowi mógł pokrzepiać serca Polaków w okresie rozbiorów, czemu miały służyć jego wspomnienia zawarte w książce „Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1854”.

Agaton Giller był polskim literatem, dziennikarzem oraz działaczem niepodległościowym. W okresie powstania styczniowego wstąpił w skład Rządu Narodowego. Urodził się w Opatówku jako syn Jana Kantego Gillera oraz Franciszki z domu Szpadkowskiej. W młodości studiował historię i literaturę. W dużej mierze był samoukiem. W czasie Wiosny Ludów aresztowany i osadzony w więzieniu w Raciborzu. Zwolniony w 1850 roku. Następnie pracował jako nauczyciel. Od 1852 roku przebywał w Krakowie, gdzie został aresztowany przez austriacką policję. 10 kwietnia 1853 dokonano ekstradycji Gillera do Imperium Rosyjskiego. Za działalność antypaństwową przetrzymywano go w Cytadeli Warszawskiej, skąd został wysłany na Syberię.

Jego dzieło jest nie tylko pamiętnikiem męki jaką musiał przejść, ale również zbiorem filozoficznych przemyśleń nad ludzką egzystencją, miłością do ojczyzny, życiem społecznym, traktatem historycznym, a nawet skrupulatnym opisem geografii miejsc w których przebywał. Wszystko to okraszone jest pięknym literackim językiem. Choć nie wspomina o tym wprost, jego słowo jest skierowane do wszystkich Polaków w chwili kiedy dążą oni do odzyskania niepodległości. Dzisiaj również uderza w serca czytelników zachwycając swoim pięknem, szczerością i mądrością.

Praca składa się z dwóch tomów podzielonych w sumie na cztery części. Autor opisuje nie tylko przebieg swojego aresztowania i podróży na Syberię, choć ta przebiega w strasznych warunkach. W swojej pracy przeprowadza rozważania filozoficzne nad sensem ludzkiej wolności, ustrojem państwa oraz sprzeciwem wobec tyranii. Zastanawia się nad przyczynami upadku Polski. Doszukuję się ich w braku silnej, centralnej władzy, przekupstwie i prywacie szlachty, niegospodarności oraz spiskom państw zaborczych i ich zamordystycznych ustrojach dążących do ekspansji i zniewolenia innych ludów. Szansy dla rozwoju polskiego społeczeństwa doszukuje się nie tylko w odzyskaniu niepodległości, ale i ciężkiej pracy organicznej. Jego dzieło to swoisty traktat o historii Polski i Rosji. Dokonuje rozważań na temat społeczeństw obu krajów. Szeroko opisuje kulturę ludów zamieszkujących Rosję z którą miał styczność podczas zesłania. Na uwagę zasługuje opis życia społeczeństw kozackich i żydowskich. Snuje też przemyślenia o roli kobiety we współczesnym świecie. Ma bardzo duży szacunek do płci przeciwnej. Przytacza również wiele anegdot z życia codziennego. Opisuje traktowanie Polaków na służbie w rosyjskim wojsku, gdzie zakazywano im posługiwać się ojczystą mową, często bito i poniżano. Jego dzieło stanowi sprzeciw wobec tyrani świata obecnego, opis przyczyn tego stanu rzeczy i pewną receptę na przyszłość.

Całość pracy to spójny i szeroki opis rzeczywistości. Ze względu na rozległość tematów i horyzonty autora stanowi bardzo cenne źródło informacji. Dodatkowo na uwagę zasługuje jej piękna oprawa przedstawiająca obraz „Podróż na Sybir” Artura Grottgera. Niestety niektóre fragmenty mogą się dłużyć czytelnikowi, zwłaszcza obszerne opisy przyrody. Jednak z całą pewnością książka zasługuje na uwagę i jest godna polecenia.

Wydawnictwo: Graf_ika

Ocena recenzenta: 5/6

Grzegorz Gomułka