Śmierć Kleopatry

Kleopatra ostatnia władczyni helleńskiego Egiptu Ptolemeuszy. Kobieta, która była gotowa zrobić wszystko, żeby ocalić swój kraj. Zbuntowała się przeciw swojemu mężowi i bratu, by objąć władzę w Egipcie. Wszystko jednak po to, żeby oddać swój kraj siostrzeńcowi swego kochanka Oktawianowi Augustowi. Swoją śmiercią pokazała, że nad całym swoim życiem miała pełną kontrolę, mimo że była kobietą. Zapoznajcie się z artykułem na temat śmierci Kleopatry, ostatniej królowej niezależnego Egiptu.

Królowa spodziewając się klęski w starciu z Oktawianem kazała zbudować grobowiec w dzielnicy pałacowej, obok świątyni Izydy. Dowiedziawszy się o wtargnięciu Oktawiana do Aleksandrii zamknęła się w swoim mauzoleum[1]. Zanim podjęła próbę samobójstwa chciano sprowadzić ją do Rzymu, gdzie miała wziąć udział w pochodzie triumfalnym Oktawiana. Wysłano w tym celu  emisariusza Prokulejusza, ten jednak nie sprowadził królowej do Rzymu[2]. Wysłanie Prokulejusza nie było przypadkowe. Obiecał on, jeszcze Antoniuszowi, wydostanie władczyni z grobowca oraz ochronę skarbów w nim schowanych. Skarby te były potrzebne Oktawianowi do spłacenia długów w Rzymie. Potrzebował on też żywej królowej, żeby odnieść swój triumf w pochodzie[[3]]. Kleopatra doszła do wniosku, że jedyną szansą na uniknięcie niewoli i upokorzenia wynikającego z uczestnictwa w jego marszu triumfalnym jest samobójstwo[[4]].   

Zadaniem Prokulejusza było uspokojenie władczyni i sprawienie, by nie roznieciła pożaru w grobowcu. Obawiano się, że pożar pochłonie zgromadzone tam bogactwa. Królowej zależało na zagwarantowaniu sukcesji swoich dzieci w kraju, jednak Prokulejusz udzielał wymijających odpowiedzi. Nie ufając w jego zapewnienia postanowiła się zabić[[5]]. Gallus, drugi z emisariuszy, widząc trudności na jakie napotkał Prokulejusz, zajął Kleopatrę rozmową, dając towarzyszowi czas na wydostanie królowej z grobowca. Prokulejusz wykorzystał w tym celu to, że dokładnie poznał budowę grobowca[[6]]. Wysłannikowi Oktawiana wraz z dwoma sługami udało się dostać do środka przy pomocy drabiny dostawionej do okna, w chwili gdy Kleopatra próbowała się zasztyletować. Udało mu się udaremnić ten czyn.[[7]]. Zanim jednak pozbawił ją sztyletu wypowiedział te słowa: Krzywdzisz siebie i Cezara! Nie mógłby okazać swej ludzkości! To najłagodniejszy z władców, a ty chcesz, żeby widziano w nim okrutnika!.

Według innej wersji Kleopatra została ostrzeżona o wtargnięciu Prokulejusza przez służki Charmion i Iras, co sprowokowało ją do próby popełnienia samobójstwa. Prokulejusz rzucił się na nią wyrywając jednocześnie broń i sprawdzając w jej szatach czy nie schowała w nich trucizny.    

Po całym zdarzeniu została przez Oktawiana powierzona wyzwoleńcowi Epafrodysowi żeby czuwał nad jej życiem i zapewniał królowej spełnienie jej wszystkich potrzeb[[8]]. Istnieje jeszcze wersja mówiąca o tym, że w grobowcu znalazła się za sprawą Oktawiana przez, którego została tam uwięziona i potem wypuszczona na pogrzeb Antoniusza. Oktawian w tej wersji chciał po odbyciu triumfu skazać ją na śmierć lub trzymać jako jeńca. W takich okolicznościach stała by się tym samym  nie wrogiem Rzymu, lecz męczennicą. Istniało ryzyko, że trzymając ją żywą może wybuchnąć powstanie chcące przywrócenia jej na tron[[9]]. Wkrótce po tym zdarzeniu władczyni przeprowadziła pogrzeb Antoniusza zgodnie z jej zwyczajami polegającymi na rozdrapywaniu i biciu własnych piersi. Królowa dopełniła tego rytuału tak gorliwie, że wdało się zakażenie pocieszając w ten sposób kobietę nad samym grobem Antoniusza[[10]]. Królowa liczyła na to, że jakby nie spożywała posiłków umarłaby na swoich zasadach. Królowa jednak nie odmawiała jedzenia, ponieważ Oktawian zagroził Kleopatrze zabiciem jej dzieci. Pomysł głodówki został jej podsunięty przez jej osobistego lekarza Olympusa, ponieważ trucizny i sztylety zostały jej odebrane[[11]].

Kleopatra na tarasach wyspy File.
Fot. Wikimedia Commons

Królowa według Plutarcha po pogrzebie Antoniusza spotkała się z Oktawianem. Podczas spotkania ukazała się Oktawianowi zaniedbana i ubrana jedynie w tunikę. Jednak zupełnie inaczej widział to Dion, który wskazuje powitanie Oktawiana przez królową w przepychu pomimo szat żałobnych. Władczyni zobaczywszy Oktawiana padła mu do stóp ukazując rany na piersiach jakie zadała sobie podczas pogrzebu Antoniusza[[12]]. Oktawian nie zwracając uwagi na jej stan poprosił by się położyła, żeby po chwili koło niej usiąść[[13]].Chociaż Dion zaprzeczył temu wszystko wskazuje na to, że królowa witając Oktawiana mimo okoliczności podkreślała swoje boskie pochodzenie. Wskazała Oktawianowi jak ważny był dla niej Cezar odczytując przy nim jego miłosne listy do niej. Jednak Oktawian nie zwracał na to uwagę nie dają się jej zwieść[[14]]. Kwestia rozmowy Kleopatry z Oktawianem budzi wątpliwości. Została również wskazana możliwość wskazująca na to, że królowa podczas rozmowy prosiła Oktawiana o łagodne potraktowanie ludności właśnie wtedy, gdy w Górnym Egipcie zostały wzniecone bunty przez jej zwolenników[[15]]. Źródła nie są pod tym względem jednoznaczne, ponieważ było napisane o nakłanianiu Kleopatry przez Oktawiana do popełnienia samobójstwa z drugiej jednak strony Oktawian obiecywał jej zagwarantowanie bezpieczeństwa. Królowa udając wiarę w zapewnienia Oktawiana przygotowywała swoje samobójstwo. Kleopatra była pewnym zagrożeniem, które Oktawian musiał usunąć jednak dopiero po tym jak pokaże swoją potęgę. W taki sposób by Kleopatra uczestniczyła w jego pochodzie triumfalnym.  Królowa nie chciała jednak umierać, ponieważ dysponowała dużą siecią kontaktów w Rzymie. Oficjalnie nie mogła być zgładzona z powodów politycznych, ponieważ Oktawian dysponował swoją władzą dzięki usynowieniu siebie przez Juliusza Cezara, a królowa była za życia Cezara jego małżonką. Kleopatra będąc matką biologicznego Cezariona stanowiła bezpośrednie zagrożenie dla władzy Oktawiana. Możliwe, że Kleopatra została zamordowana lub zmuszona do samobójstwa na rozkaz Oktawiana[[16]].                                                                          

Władczyni widząc, że jej błagania nie zrobiły wrażenia na Oktawianie wręczyła mu listę swoich skarbów na znak poddania. Jeden z urzędników królowej Seleukos wytknął, że zostały w liście pominięte niektóre cenne przedmioty. Kleopatra wściekła na Seleukosa wstała z łoża i uderzyła go kilka razy. Oktawian, śmiejąc się uspokoił władczynię. Uspokojona Kleopatra miała wypowiedzieć te słowa do Oktawiana: Ależ, Cezarze, nie straszne to, że kiedy ty raczyłeś przyjść do mnie w takim położeniu na rozmowę, niewolnicy mnie oskarżają, że coś z kobiecych rzeczy odłożyłam, nie dla przyozdobienia siebie, nieszczęsna, lecz żeby coś dać Oktawii i twojej Liwii[[17]]. Władca Rzymu ucieszony wzmianką o Liwi opuścił spokojny jej pokój[[18]]. Podczas pochodu triumfalnego Oktawiana niesiono statuę władczyni, której ramię było owinięte wężem[[19]]. Zanim jednak Oktawian opuścił Kleopatrę pozostawił przy niej wyzwoleńca Epafrodytosa, który miał strzec życia królowej[[20]]. Żeby nie  popełniła samobójstwa odebrano jej wszystkie narzędzia mogące jej to umożliwić jednak zapatrzono ją w to co chciała[[21]].                                                                   

Następny dzień zaczęła od odwiedzenia grobu Antoniusza gdzie skarżyła się, że on umarł jako Rzymianin na ziemi egipskiej, a ona jako władczyni egipska umrze na terenie Italii. Następnie wróciła do pałacu i wzięła kąpiel, gdy tymczasem dotarł kosz z figami[[22]]. Kosz ten został dostarczony na jej własne polecenie prosto z pola po powrocie do swojego mauzoleum. Wtedy zasiadła do stołu i spożyła swój posiłek. Zanim jednak królowa otrzymała ten kosz został sprawdzony przez strażników. Wpuścili kosz do środka w momencie pieczętowania przez Kleopatrę listu do Oktawiana, która po chwili wezwała do siebie Epafrodytosa. W tym momencie wszyscy zostali odprawieni z wyjątkiem Iras i Charmion zamykając się. Służące ubrały Kleopatrę w galowe szaty z atutami władzy, którymi były pastorał i bicz. Królowa chciała by jej śmierć była manifestacją jej życia. Był to gest wskazujący na bunt wobec sytuacji w jakiej się znalazła chcąc jednak zostać zapamiętana jako królowa nie jako jeniec wojenny[[23]]. Oktawian w tym czasie otrzymawszy list od władczyni dotyczący pochowania jej obok Antoniusza wezwał i posłał do niej swoich wysłanników. Straż pełniła spokojnie swoją wartę, wiec usłuchawszy wysłanników Oktawiana razem z nimi weszli do komnaty.   


Samobójstwo Kleopatry.
Fot. Wikimedia Commons

Wchodząc tam zobaczyli ją leżącą na złotym łożu ozdobionym rogami i głowami lwów oraz lwimi łapami. Ciało Kleopatry w źródłach było opisywane różnie, ponieważ w części źródeł nie ma żadnych śladów jednak w innych ma dwa małe ślady ukąszeń. Nie było pewności w jaki sposób wąż znalazł się w pobliżu Kleopatry, ponieważ część wskazuje wniesienie węża za pomocą kosza przykrytego liśćmi figowymi. W tym momencie jedynie Charmion jeszcze żyła, która mimo osłabienia poprawiała diadem na głowie Kleopatry[[24]]. Służąca Kleopatry, Charmion zdążyła przed śmiercią poprawić diadem swojej władczyni jednocześnie wypowiadając słowa do wysłannika Oktawiana: Nawet bardzo ładne i stosowne dla następczyni tylu królów[[25]]. Węża nie złapali jednak, ponieważ nie znajdował się już na terenie komnaty[[26]].                                                                                                               

Oktawian przybywszy po swoich wysłannikach próbował ratować jeszcze Kleopatrę. W tym celu kazał sprowadzić zaklinaczy węży. Wierzono, że na podstawie smaku można było rozpoznać jaki wąż ukąsił i w możliwość przywrócenia do życia przez zaklęcia i wysysanie przez nich rany i podejrzewali wtedy żmiję o przyczynę śmierci królowej[[27]]. Plutarch wskazuje na sprowadzenie żmii w sąsiedztwo Kleopatry za pomocą zamkniętego naczynia  lub wskazuje na truciznę ukrytą w wydrążonej szpilce do włosów jako przyczynę jej śmierci[[28]].       

Wysłannicy Oktawiana oskarżyli o śmierć królowej Charmon, której rola w tej kwestii była niejednoznaczna. Ostatnie jej słowa mogły wskazywać na próbę usprawiedliwienia samobójstwa władczyni lub usprawiedliwienie swojej roli w jej śmierci. Lucjusz Anneusz Florus wskazuje na to, że po nieudanych rozmowach z Oktawianem zamknęła się w trumnie ze zwłokami Antoniusza przystawiając sobie węża do szyi. Paweł Orozjusz pisze o tym, że dała się pokąsać wężowi nie chcąc uczestniczyć w zwycięskim pochodzie Oktawiana. Na korzyść stwierdzenia  o dokonaniu przez nią samobójstwa wskazuje opisana przez Plutarcha udaremniona próba jej popełnienia i wiadomość Korneliusza Dolabelli do królowej o zamiarze Oktawiana odesłania jej z dziećmi do Rzymu. Istniała możliwość również zabójstwa Kleopatry przez jej służące, które miały to zrobić wierząc w konieczność  jej śmierci namawiane przez wysłanników Oktawiana. Okoliczności śmierci władczyni zapisał rzekomo jej przyboczny lekarz Olympos, który mógł uczestniczyć w jej śmierci[[29]]. 

Przemysław Skibowski

Spis Ilustracji:

1. [Świątynia Izydy. Fot. Wikipedia.pl]

2. [Kleopatra na tarasach wyspy File. Fot. Wikipedia.pl]

3. [Samobójstwo Kleopatry. Fot. Wikipedia.pl]

Bibliografia:

Krawczuk A., Kleopatra, Kraków 1993,

Łukasiewicz A., Kleopatra ostatnia królowa starożytnego Egiptu, Warszawa 2004.

Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Wrocław 1956.

Schiff S., Kleopatra-biografia, Warszawa 2012.

Schuller W., Kleopatra, Warszawa 2009.

Southern P., Kleopatra, Warszawa 2002.

Swetoniusz, Żywoty Cezarów T.1, Wrocław 2004.

Przypisy:

[1]   W. Schuller, Kleopatra, Warszawa 2009, s. 115.

[2]   A. Łukasiewicz, Kleopatra ostatnia królowa starożytnego Egiptu, Warszawa 2004, s. 358.

[3]   Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Antoniusz 78.

[4]   W. Schuller, Kleopatra, Warszawa 2009, s. 117.

[5]   S. Schiff, Kleopatra-biografia, Warszawa 2012, s. 273.

[6]   A. Łukasiewicz, Kleopatra…, Warszawa 2004, s. 358.

[7]   Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 79.

[8]   A. Krawczuk, Kleopatra, Kraków 1993, s.208.

[9]   P. Southern, Kleopatra, Warszawa 2002, s. 117.

[10] A. Krawczuk, Kleopatra, Kraków 1993, s.208.

[11] W. Schuller, Kleopatra, Warszawa 2009, s. 117.

[12] Plutach, Żywoty…, Antoniusz 83.

[13] A. Krawczuk, Kleopatra, Kraków 1993, s.208.

[14] S. Schiff, Kleopatra…, Warszawa 2012, s. 274.

[15] P. Southern, Kleopatra, Warszawa 2002, s. 117.

[16] A. Łukasiewicz, Kleopatra…, Warszawa 2004, s. 359.

[17] Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 83.

[18] S. Schiff, Kleopatra…, Warszawa 2012, s. 278.

[19] Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 86.

[20] Plutach, Żywoty…, Antoniusz 79.

[21] A. Łukasiewicz, Kleopatra…, Warszawa 2004, s. 361.

[22] A. Krawczuk, Kleopatra, Kraków 1993, s. 210.

[23] P. Southern, Kleopatra, Warszawa 2002, s. 117.

[24] S. Schiff, Kleopatra…, Warszawa 2012, s. 280.

[25] Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 86.

[26] A. Krawczuk, Kleopatra, Kraków 1993, s. 211.

[27] Swetoniusz, Żywoty Cezarów, Boski August 17, 4.

[28] Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 86.

[29] Plutarch, Żywoty…, Antoniusz 82.