Czy wiesz kiedy upadł Rzym?

Wielu ludzi czytając to pytanie zdziwiłoby się.”Jak to kiedy upadł Rzym?” Zapewne większość chcąc popisać się swoją wiedzą z gimnazjum, może liceum, podałaby datę 476 r. Czy to naprawdę jest poprawna data? I tak i nie. Co wydarzyło się roku pańskiego 476? Najprostsze definicje mówią o tym, jak Odoaker strącił z tronu Romulusa Augustulusa oraz sam zasiadł na tronie Italii, przy okazji odsyłając insygnia cesarzowi wschodniorzymskiemu Zenonowi. Później powstają państwa germańskie i następuje średniowiecze – okres brudu i ciemnoty. Tak po prostu upada Rzym? Wspaniałe, stabilne cesarstwo? Nie, ten problem jest bardziej złożony. Niestety z braku czasu na historię w polskich szkołach ta wiedza jest z roku na rok ograniczana. Wracając jednak do wspomnianej definicji. Zajęcie „wiecznego miasta” mogło doprowadzić do destrukcji całego państwa? Nie, w końcu Rzym przed tą datą zdobywany jest dwukrotnie: przez Gotów w 410 i Wandali w 455. Szukajmy dalej przyczyn upadku. Rolumulusa Augustulusa uznaje się za ostatniego cesarza zachodniorzymskiego. Czy tak rzeczywiście było? Odpowiedź znowu przecząca. Ojciec Romulusa strącił z tronu Juliusza Nesposa, który aż do 480 roku tytułował sie cesarzem, a nawet zachował dla siebie terytorium w Dalmacji. Tytułu cesarza rzymskiego używają władcy frankijscy, a później niemieccy (później z reguły Habsburgowie) do 1806, Basileus do 1453, a nawet władcy Turcji Osamańskiej od 1453 do 1922! Jak już wspomniałem jest to problem złożony. Może brak władzy centralnej na tak rozległych terenach? Ta kwestia jest najtrafniejsza w sensie politycznym. Trwające wojny domowe od III w. ściągnęły z granic wojska pozbawiając prowincje ochrony. Nie tylko mowa tu o pogranicznych, ale nawet o tych z Półwyspu Iberyjskiego! Arystokracja albo sama przejmowała władzę, np. powstaje cesarstwo galijskie z lat 259-260 albo poddawała się władzy przybywających plemion germańskich. Nie możemy ich osądzać o brak „patriotyzmu”. Czasy były ciężkie, a Rzym nie interesował się ochroną terenów, o czym świadczy odesłanie legionów z Brytanii w 406 roku. Współpraca Rzymian i Gemanów najlepiej sie sprawdzała w Galii, gdzie nawet współrządzili Rzymianin Egidiusz i Frank Childeryk. Rzymianie za „swoich” władców uważali Wizygotów na półwyspie Iberyjskim, a w Galii Franków. Dlatego lud rzymski tak łatwo się poddał władzy Odoakera, później Ostrogotów, a nawet sprzeciwiało się próbie odnowy cesarstwa podjętej przez Justyniana Wielkiego. Każda kolejna wojna oznaczała zniszczenia i mord, dlatego starano sie o stabilizację życia nawet pod panowaniem germańskich królów. Wojska owych władców składały się nie tylko z wojowników barbarzyńców, ale i rzymskich „civitates”.
Wraz ze śmiercią Justyniana Wielkiego w 565 roku plan odbudowy cesarstwa przepadł na zawsze. Nikt nie potrafił zgromadzić w jednych rękach takiego terytorium. W następnym wieku samo cesarstwo przestało być „rzymskie”, a stało się raczej „greckie”. Co przez to należy rozumieć? Zamiast „Augusta” na tronie zasiadał „basileus”. Językiem urzędowym stał się grecki. Wiele urzędów, a w tym senat nie istniało w żadnej formie. Po klęsce nad bitwą Jarmuk w 636 roku piechota legionowa została wycofana. Cechą charakterystyczną dla Bizancjum była ogromna rola mieszkańców Konstantynopola, a konsekwencją jej zignorowania było powstanie Nika w 532 roku. Wspomniałem już o braku „patriotyzmu” arystokracji. Pomimo tego poczucie bycia Rzymianami istniało od dawna i przetrwało bardzo długo. Bizantyjczycy do czasów Herakliusza siebie uważali się za „Rzymian” później nazywali się „Grekami”. A co z obszarami zachodnimi? Panujący tam władcy wprowadzili zakaz zawierania związków między Germanami a Rzymianami. Należy jednak zwrócić uwagę na stosunek ludnościowy między najeźdźcami, a tubylcami.
Naturalnie Rzymian było kilkakrotnie więcej. Zakaz małżeństw został odwołany, a ludność rzymska asymilowała się. Już w VII wieku nie mamy do czynienia z ludnością rzymską.
A co ze sztuką i nauką rzymską? Jej upadek widzimy wraz z edyktem mediolańskim w 313 i decyzją Teodozjusza Wielkiego o chrześcijaństwie z 395 roku.
O wręcz destrukcyjnej roli chrześcijan świadczy zburzenie świątyni Serapisa i przypadek kobiety – filozofki Hypatii z Aleksandrii, którą zamordowano. I tak już po 476 szkoły świeckie oraz poziom wykształcenia zanikł, nawet podczas renesansu karolińskiego nie udało się dorównać dawnemu poziomowi. Zamiast dzieł antycznych studiowano chrześcijańskich pisarzy. Dla przykładu można podać, że w architekturze kopułę (poza Bizantyjczykami i Arabami) stosowano dopiero w XV w. Na szczęście dzieła greckie nie zaginęły dzięki Arabom.
Tak więc patrząc na ten problem z wielu perspektyw nasza data „upadku Rzymu” staje się nie punktem, a raczej przedziałem czasowym między V a VII wiekiem.

Wojciech Mika

3 komentarze

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*