Wojna japońsko-rosyjska

Wojna japońsko-rosyjska toczona w latach 1904-1905, w której zwyciężyła Japonia, była jedną z przyczyn nadania temu krajowi miana światowej potęgi. Z kolei porażka Imperium Rosyjskiego w znacznym stopniu przyczyniła się do wzmocnienia nastrojów antycarskich, co w konsekwencji stanowiło wsparcie dla rewolucji. Można zatem zaryzykować stwierdzenie że wojna ta była jednym z najważniejszych konfliktów tamtych czasów. Warto zatem wiedzieć o niej coś więcej.

Wraz z początkiem 1903 roku  pojawiło się widmo wojny między Japonią a Rosją, co wynikało z rosyjskich dokumentów dyplomatycznych i te przewidywania nie były mylne. Prowadzono co prawda różne pertraktacje czy wysuwano projekty połowicznych ustępstw, ale nie przynosiło to żadnych efektów. Japończycy już wtedy byli związani z Anglią układem „Nichiei dōmei kyōyakud”[1] z dnia 30 stycznia 1902 roku, który zakładał poszanowanie interesów Japonii w Korei oraz Brytyjskich w Chinach. Ponadto oba państwa zobligowały się do neutralności w przypadku konfliktu na tychże obszarach i udzielenia sobie pomoc gdyby w spór wdało się państwo trzecie. Nie dawało to jednak Japończykom gwarancji, że Wielka Brytania będzie wraz z nimi walczyć przeciwko Rosji, ale mogli być przekonani o tym, że inne zachodnie mocarstwa nie będą skłonne uczestniczyć w tej batalii po stronie Rosjan. Układ ten miał obowiązywać przez 5 lat. Poskutkowało to tym że Rosja wycofała się z Chin. Ponadto „Samurajowie” w październiku 1903 roku osiągnęli porozumienie ze Stanami Zjednoczonymi. Dzięki tym działaniom prestiż oraz  pozycja Japonii na arenie międzynarodowej uległy znacznemu polepszeniu.

Wydarzenia które miały miejsce dnia 24 stycznia[2] ( 6 lutego )[3] stanowiły preludium tego, co nastąpiło dwa dni później. Wtedy to Japonia zerwała  stosunki dyplomatyczne z Rosją oraz wycofała swojego Ambasadora z Petersburga, dając niejako sygnał, że wkrótce nastąpi atak z jej  strony. Rosjanie,  na czele ze sferami rządowymi i sztabem admirała Aleksiejewa,  nie dowierzali temu, że Japończycy będą skłonni wywołać konflikt zbrojny. Ci jednak nie zwlekali długo i już 26 stycznia (8 lutego) zaatakowali Rosjan swoimi niszczycielami   i  co za tym idzie poważnie uszkodzili pancerniki „Cesarewicz” i „Rietwizan”, a także krążownik „ Pałłada” które znajdowały się w Porcie Artur.

Krążownik Pałłada pod ostrzałem
Fot. Wikimedia Commons

Następnego dnia bladym świtem komandor  Wsiewołod Rudniew[4], który był dowódcą krążownika „Wariag”, po uprzednim „skrzyknięciu „ oficerów ,wydał im odpowiednie dyspozycje. Wszyscy zebrani doszli do wniosku, że jeśli poniosą porażkę to wysadzą okręty, aby te pod żadnym pozorem nie dostały się w ręce wroga. Odpowiedzialny za to został miczmanow Czerniłowski-Sokołow[5].

Przed południem tego samego dnia,  z portu w Czemulpo  wypłynęły: krążownik „Wariaga” oraz kanonierka „Koriejec”  i udały się  w stronę wyjścia z Redy.

Krążownik Wariag
Fot. Wikimedia Commons

Japończycy  pod wodzą kontradmirała Uryū  Sotokichi [6] nie pozostawili tego manewru bez odzewu.  Skierowali w stronę Wariaga sześć krążowników – dwa z nich pancerne: „Asama” i Chiyoda”, a pozostałe cztery „Naniwa” „Niitaka” „Takachiho” „ Akashi”  –  pancernopokładowe – oraz  torpedowce 14 dywizjonu 1 Floty. Tu zachodzi pewna niespójność co do ich ilości, ponieważ według Rosjan było ich osiem, zaś Japończycy utrzymywali, że dysponowali zaledwie trzema: „ Chidori” „Hayabusa” i „ Manazuru” . Bitwa trwała około godziny. Rosjanie, głównie za  pomocą „ Wariaga ” ,starali się przeciwstawić nieprzyjacielowi, jednak nie przyniosło to efektu. Przewaga Japończyków była tak wyraźna, że nawet nie zostali zmuszeni do skorzystania ze swoich torpedowców. Mimo to bez szkód dla Japończyków nie obyło się. Jeden z torpedowców zatonął na miejscu bitwy, a  drugi podczas próby powrotu do portu Sasebo., Na „Asamie” został zdewastowany mostek kapitański, a skutkiem wybuchu była śmierć kapitana. Ofiary były także po stronie Rosji. Zginęło 31 marynarzy,  ranni zostali komandor Rudniew , starszy porucznik komandor Striepanow , miczmani Gubonin, Łoboda Balk, Schilling[7] a także prawie dwustu innych marynarzy. Japończycy postawili warunek, że zgodzą się wypuścić rosyjskich oficerów i marynarzy, jeśli Ci dadzą słowo honoru, że nie będą brać udziału w przyszłych działan wojennych. Ta obietnica wymagała zgody Cara. Niezwłocznie ją uzyskano. 28 stycznia (10 lutego) 1904 r. Japonia oficjalnie wypowiedziała wojnę Rosji. Gdy ta wiadomość dotarła do Rosjan, naród zareagował optymistycznie, podszedł sprawy z wielkim entuzjazmem,  jednocześnie dziwiąc się jak Japonia mogła mieć aż tak zuchwałe plany w stosunku do tak wielkiego mocarstwa. Jednakże była też  druga grupa, która zdawała sobie sprawę z tego, że  armia pochodząca z Kraju Kwitnącej Wiśni  jest trzykrotnie liczniejsza od rosyjskiej, której liczebność wynosiła około 110 tysięcy żołnierzy .Fakt, iż budowa Kolei Transsyberyjskiej nie była sfinalizowana, a co za tym idzie, jej drożność była dziesięciokrotnie mniejsza niż w przypadku pełni ukończonej, zatem więc przetransportowanie wojsk z europejskich części Rosji trwałoby sześć miesięcy, nie napawał optymizmem. Jakby tego było mało,  to Japończycy górowali posiadanym zapleczem technicznym w postaci dział, w stosunku 8:1 i karabinami 18:1. . Można odnieść wrażenie, że był to przemyślany ruch który miał na celu realnie zagrozić mocarstwu Cara Mikołaja II[8].

Otoczenie Cara, jak i on sam w tamtym momencie, nie przychyliłoby się zapewne do tej opinii, ponieważ w pierwszej chwili nie dopuszczano nawet możliwości, że Rosja zejdzie  z pola bitwy pokonana. Plan, którym postanowił kierować się minister wojny generał Aleksiej Kuropatkin[9] mianowany na dowódcę wojsk rosyjskich, nie zakładał szybkiego rozstrzygnięcia konfliktu, mając na uwadze to co działo się w 1812 roku, gdy to udało się wyjść Rosjanom z podniesionym czołem z batalii z wojskami Napoleona, dysponującego znacznie liczebniejszą armią. Kuropatkin posiadał doświadczenie, gdyż piastował stanowisko szefa sztabu u Generała Skobielewa.[10] Z tej roli wywiązywał nad wyraz dobrze, jednak nie miało to przełożenia na jego poczynania jako dowódcy. Cechy takie jak lęk, bojaźliwość czy niezdecydowanie doprowadziły do tego, że Japończycy w szybkim tempie stali się stroną dyktującą warunki. Błyskawicznie dokonali desantu w Korei,  pokonali rzekę Yalu [11]i znaleźli się w Mandżurii[12].

Dnia 10 (23) lutego podpisano tzw. Protokół japońsko koreański „Nikkan-giteisho” [13], a kilka miesięcy później tj. 9(22) sierpień drugi tego typu dokument o nazwie „Nikkan kyoyaku[14]” Japończycy zagwarantowali sobie, że Korea przyjmie japońskich doradców finansowych oraz dyplomatycznych, a także uzyskali „przywilej”, że rząd koreański w sprawach administracyjnych będzie zobligowany działać tylko przez radę funkcjonariuszy japońskich. Korea zaś miała uzyskać „ opiekę nad rodziną królewską” . W Korei pojawił się rezydent Megata Tanetaro, [15]który rozpoczął rządy i wprowadził reżim niczym nie różniący się od okupacji wojskowej.

31 marca (13 kwietnia) Rosjanie nie zapamiętali jako dobrego dnia. Wypływający z redy Portu Artur pancernik „Pietropawłowsk”, mający na pokładzie 680 oficerów i marynarzy w tym admirała Stiepana Makarowa[16], który był dowódcą floty na Pacyfiku  oraz malarza batalistę Wasilija Wierieszczagina[17], natrafił na minę , czego skutkiem był wybuch i śmierć całej załogi.

Na domiar złego 24 kwietnia (7 maja ) Japończycy przerwali łączność kolejową i telegraficzną pomiędzy Port Artur a wojskami Kuropatkina.

Port Artur rok 1904
Fot. Wikimedia Commons

Kontradmirał Witthoeft [18]po feralnej śmierci admirała Makarowa przejął  jego stanowisko i wkrótce sam podzielił los swojego poprzednika. Zginał podczas walk na Morzu Żółtym z  marynarką admirała Heihachirō Tōgō[19],na skutek eksplozji pocisku, który uderzył w mostek pancernika „Cesarzewicza”.

Heihachirō Tōgō
Fot. Wikimedia Commons

„Stery”objął  Książę Pawieł Uchtomski[20] i zarządził natychmiastowy odwrót do Port Artur, choć w tej batalii zwycięstwo Rosjan wydawało się wielce prawdopodobne.

Kontradmirał Pawieł Uchtomski
Fot. Wikimedia Commons

Następnie walki przeniosły się na ląd. Pierwsza z nich rozegrała się pod Liaoyang[21] w dniach 11(24) września – 21 sierpnia(3 września). Tu sytuacja była  zgoła odmienna. To Rosjanie dysponowali większą armią, posiadającą aż 158 tys. żołnierzy,  podczas gdy Japończycy tylko 135 tysięcy a także dwukrotną przewagą artyleryjską.  Straty, po tym jak Kuropatin wycofał wojska mimo korzystnej sytuacji, wyniosły po stronie Rosji około od 16 do 19 tysięcy, a po stronie Japonii między 23 a 24 tysiące poległych . Prawie analogiczna sytuacja miała miejsce podczas bitwy na rzeką Sha He[22] od 22 września (5 października) – 4 (17) października z tą różnicą, że do natarcia doszło, ale jednak Rosjanie z tego ruchu się wycofali.

Koniec roku, a dokładnie 20 grudnia 1904 ( 2 stycznia 1905), był dniem kapitulacji Port Artur. Była to wiadomość zaskakująca, bo według fachowców i rozpowszechniającej się opinii, mógł on przez długi czas pozostać niezdobyty. Winą za to został obarczony Anatolij Stessel[23], który został skazany na karę śmierci „ za tchórzostwo i nieuzasadnioną kapitulację”. Do jej wyegzekwowania jednak nie doszło, ponieważ została ona  zamieniona przez Cara na 10 lat pobytu w twierdzy. W wyniku kapitulacji, w posiadanie Japończyków dostało się: 357 sprawnych i 353 niesprawnych dział, 145 705 sprawnych i 46 948 niesprawnych pocisków artyleryjskich. Różnego typu broń strzelecka – 36 800 sprawna i niesprawna 21 500, sprawne naboje do broni strzeleckiej w ilości 4 640 800 i niesprawne 4 344 800 sztuk, 1920 koni, 80 tysięcy ton węgla kamiennego, zapasy żywności typu mąka, kasza, ryż, herbata, cukier, sól, proso, suchary itp. o terminie ważności od półtora do dwóch miesięcy.  Do niewoli japońskiej trafiło 23 131 żołnierzy i podoficerów, 747 oficerów  w tym 8 generałów i 4 admirałów.  Okręty zostały wcześniej zatopione przez Rosjan, aby  nie znalazły się w posiadaniu wroga. Cały naród rosyjski był w szoku. , Nie dopuszczano do siebie nawet myśli, że ta batalia może się kończyć w ten sposób. To wydarzenie poskutkowało tym, że zaczęto organizować demonstracje antyrządowe. Taki przebieg wydarzeń nie był korzystny dla Rosji także z tego względu, że 2(15) października 1904 roku jednostka, którą dowodził wiceadmirał Zinowij Rożestwienski [24]wypłynęła z ówczesnej Lipawy (obecnie Liepaja) udając się do Port Artur. Podróż ta zajęła osiem miesięcy, gdyż Wielka Brytania będąca sojusznikiem Japonii  i piastująca  kontrolę nad Egiptem, nie wyraziła zgody na otwarcie Kanału Sueskiego.  tego to powodu Rosjanie musieli opłynąć Afrykę, docierając w połowie maja 1905 roku  do portu,  który był już we władaniu Samurajów. Kolejna bitwa w dniach 11-25 luty (24 luty – 10 marca) 1905 roku została stoczona przez oba Państwa pod Mukdenen. I tak jak w poprzedniej, Rosjanie dysponowali większą armią ,bo 297 tysięczną, a Japończycy 271 tysięczną, tak i tym razem ponieśli klęskę w postaci utraty na rzecz wroga zapasów prowiantu, koszar, w których byli przetrzymywani jeńcy japońscy  oraz szpitali z 1600 rannymi żołnierzami. Głównodowodzący  Kuropatkin swoimi decyzjami mało co nie doprowadził do otoczenia jego wojsk, czego skutkiem był szybki i źle zorganizowany odwrót, który doprowadził do tychże strat. Ta porażka doprowadziła do odwołania generała Kuropatkina, a jego następcą został generał Nikołaj Liniewicz[25]. Jego przemyślane decyzje szybko poprawiły sytuację, przetransportowując wojska na północ, a dokładnie do Siping[26], gdzie pozycja była zabezpieczona. Japonia była gotowa na negocjacje w celu zakończenia konfliktu, jednak to nie spotkało się z aprobatą Cara, który wciąż liczył na poprawę sytuacji na froncie.

Bitwa morska pod Cuszimą (tzw. Bitwa Tsushimska)  była ostatnią jaka odbyła się w czasie tej wojny i nie trwała zbyt długo, bo tylko dwa dni od 14 do 15 maja 1905 roku (27-28 maja 1905) . W przeciwieństwie do ostatnich bitew na lądzie, to w tym przyypadku więcej okrętów posiadali Japończycy, bo mieli ich aż 125, zaś Rosjanie jedynie 38. Dystansowali przeciwnika także w wielu innych aspektach, takich jak doświadczenie bojowe czy szybkostrzelność dział.  Cały optymizm Cara, który pokładał w eskadrze  Rożestwienskiego, okazał się złudny. Rosja w różnych okolicznościach utraciła na rzecz Japonii 27 okrętów z 38, którymi dysponowali, a  ponad 13 tysięcy marynarzy zginęło lub zostało wziętych w niewolę razem z wiceadmirałem Rożestwienskim. Z całej marynarki, która liczyła 16 170 osób, na terytorium Rosyjskie wróciło jedynie 540. Na jednostkach, które zostały poddane demilitaryzacji, pozostało 2110 marynarzy, a do Władywostoku udało przedostać się 870 osobom. Po tej batalii Japonia stała się uboższa o  torpedowce, z czego jeden zatonął po tym, jak zderzył się z innym japońskim okrętem. Śmierć poniosło 116 marynarzy zaś 538 zostało rannych.

Bunty chłopskie czy demonstracje w Rosji stawały się z dnia na dzień czymś coraz bardziej powszechnym, powodem tego oczywiście były niepowodzenia w walce z wrogiem. Tymczasem wróg, Japonia, aż do zakończenia bitwy pod Cuszimą, miała finansowe wsparcie Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, które wynosiło prawie 40% wydatków wojennych,. Obie strony wojujące znalazły się w sytuacji, z której najlepszym wyjściem było zakończenie całej batalii. Car zgodził się na negocjacje  pomiędzy Japonią a Rosją, zainicjowane przez Francję, ale zakończyły się one  fiaskiem, ponieważ nie był skłonny pójść na ustępstwa uwłaczające honorowi Rosji, nie dopuszczał takich rozwiązań jak oddanie części terytorium swojego mocarstwa czy zredukowania  poczynań na Pacyfiku. Kolejnej próby nakłonienia do zaprzestania konfliktu i przystąpienia do rozmów, podjął się Prezydent USA Theodore Roosevelt[27], rozsyłając noty 26 maja (8 czerwca ) 1905 roku  do skonfliktowanych stron,  aby zaprzestały dalszych walk i osiągnęły porozumienie.

Negocjacje w Portsmouth (1905)
Fot. Wikimedia Commons

Oba państwa przystąpiły do pertraktacji następnego dnia, w bazie amerykańskiej marynarki wojennej,  która mieściła się w okolicy Portsmouth. Nie były to łatwe ani szybkie negocjacje. Na pewno nie bez znaczenia była osoba Siergieja Wittema [28],który na codzień nie zajmował się dyplomacją,ale w sytuaci gdy inni potencjalni kandydaci zniknęli lub utracili stanowiska, zmusiła Cara do. Prowadził on także „grę” poza miejscem negocjacji.  Chciał przeciągnąć na swoją stronę opinię publiczną i amerykańskie gazety, bo doskonale wiedział, że Stany Zjednoczone mogą wywrzeć presję na stanowisko Japonii. Po części tak było, ponieważ sytuacja, w której Japonia stałaby się silnym graczem na arenie międzynarodowej, była dla Stanów Zjednoczonych niekorzystna.
Porozumienie osiągnięto 23 sierpnia ( 5 września ). Japonia na mocy traktatu dostała południową część Sachalinu, otrzymała możliwość dzierżawy półwyspu Liaodong z twierdzą Port Artur i portem Dalnij, możność do połowów na wodach terytorialnych Rosji, które znajdowały się na Pacyfiku oraz gwarancję poszanowania jej interesów politycznych, ekonomicznych i wojskowych na terytorium Korei. Rosja została także zobowiązana do poniesienia kosztów na rzecz utrzymania ich jeńców przez Japończyków i uznania dominacji Japonii w Korei. Japończycy nie dopięli swego jeśli chodzi o rekompensaty wojenne i Rosja w tej kwestii nie poniosła żadnych kosztów.

22 grudnia 1905 roku ( 4 stycznia 1906r.) Japonia i Chiny zawarły ze sobą traktat, który był swojego rodzaju dopełnieniem tego z dnia 23 sierpnia ( 5 września). Japonia na jego mocy miała oddać Chinom Mandżurie, zaś Chiny zaakceptować że półwysep Liaodong znalazł się we władaniu Japonii oraz udzielić koncesji na eksploatację lasów przy prawym brzegu rzeki Yalu.

 

Piotr Pękala, Barbara Piela

 

Bibliografia:

Nicholas V. Riasanovsky,Mark D. Steinberg ; tł. [z ang.] Anna Bernaczyk, Tomasz Tesznar – Historia Rosji – Kraków : Wydaw. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009

Ludwik Bazylow – Historia Rosji XIX i XX wieku : (do roku 1917) – Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe, 1965.

Ludwik Bazylow. – Historia Rosji. T. 2 [Wyd. 2]. – Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe, 1985.

A.Chwalba- Historia powszechna wiek XIX, Warszawa 2008

Jolanta Tubielewicz- Historia Japonii – Wrocław : Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1984.

Kenneth G. Henshall ; tł . [z ang.] Karolina WiśniewskaHistoria Japonii wydawnictwo Bellona, 2011

Przypisy:

[1]             .Historia Japonii / Jolanta Tubielewicz. – Wrocław : Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1984 s.375

[2]                 Daty bez nawiasów są podawane wg kalendarza Juliańskiego obowiązującego w Rosji

[3]                 Daty w nawiasach są podawane wg kalendarza Gregoriańskiego obowiązującego w Japonii

[4]                 Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg ; tł. [z ang.] Anna Bernaczyk, Tomasz Tesznar. – Kraków : Wydaw. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s.201

[5]                 Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg…. s.201

[6]                 Uryū Sotokichi (1857-1937)

[7]                 Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg… s. 202

[8]                 Mikołaj II Romanow- (1868-1918)

[9]                 Aleksiej Kuropatkin (1848-1925) studiował w Mikołajowskiej Akademii Sztabu Generalnego, piastował stanowisko Ministra Wojny (1898-1904)

[10]               Michaił Dmitriewicz Skobielew (1843-1882) generał piechoty Armii Imperium Rosyjskiego 1881, generał adiutant 1878, uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878.

[11]               Yalu Jiang – rzeka we wschodniej Azji, tworząca zachodnią część granicy pomiędzy Chinami a Koreą Północną.

[12]               Mandżuria – kraina na północnym wschodzie Chin

[13]               .Historia Japonii / Jolanta Tubielewicz. – Wrocław : Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1984 s.376

[14]               .Historia Japonii / Jolanta Tubielewicz…. s.376

[15]               .Historia Japonii / Jolanta Tubielewicz…. s.376

[16]               Stiepan Makarow (1849-1904) ; Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg s. 205-206

[17]               Wasilij Wierieszczagin  (1842-1904) Studiował w Petersburgu i Paryżu, malarz batalista

[18]               Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg… s. 206

[19]               Heihachirō Tōgō (1848-1934) japoński admirał floty, markiz, nazywany był „Nelsonem Wschodu”.

[20]               Pawieł Uchtomski ( 1847-1904) m.in. szef sztabu portu w Kronsztadzie

[21]               Liaoyang – miasto w północno-wschodnich Chinach

[22]               Sha He – rzeka należąca do dorzecza Liao He, w północno-wschodnich Chinach

[23]               Anatalolij Stessel (1848-1915)

[24]               Zimowij Rożestwienski ( 1848-1909) syn lekarza wojskowego, w Petersburgu uzyskał wykształcenie wojskowe w zakresie artylerii morskiej

[25]               Historia Rosji / Nicholas V. Riasanovsky, Mark D. Steinberg…. s. 2010

[26]               Siping- miasto w północno-wschodnich Chinach, w prowincji Jilin, na południowy wschód od miasta Changchun

[27]               Theodore Roosevelt – (1858-1919) amerykański polityk, dwudziesty szósty prezydent USA, laureat Pokojowej Nagrody Nobla za rok 1906

[28]               Siergiej Juliewicz Witte (1849-1915) – rosyjski polityk, minister finansów Rosji w latach 1892–1903, premier Rosji w latach 1905–1906, hrabia.