Wojskowość rosyjska za czasów Iwana IV Groźnego – teoria i praktyka | Cześć 2

Rządy Iwana IV Groźnego zostały przyćmione przez wprowadzenie w 1565 roku opriczniny, za sprawą której, aż do 1572 roku, kiedy została zlikwidowana, poniosło śmierć ok. 100 tys. ludzi. Należy pamiętać, że ten władca, pomimo że tak źle dziś wspominany, wprowadził wiele reform mających usprawnić działanie państwa, stale dążył do skonsolidowania wszystkich ziem ruskich wzorem swoich poprzedników, a nawet dbał o rozwój kultury i sztuki. Zreformował on także armię, upodabniając ją do armii państw zachodnich i modernizując, miał jednak na uwadze odmienną specyfikę teatru działań wojennych.

Czytaj część pierwszą

Piechota

Wraz z rozwojem sztuki wojennej zwiększyło się zapotrzebowanie na broń palną. Masy źle uposażonych konnych z pospolitego ruszenia przestały już spełniać swoją rolę, a w przypadku oblężeń stawały się prawie bezużyteczne.

Na zapotrzebowanie nowoczesnej piechoty powstała na początku XVI w. formacja piechoty zwana piszczelnikami. Pierwsze wzmianki o nich pojawiały się w 1510 roku. Pierwotnie posiadały takie oddziały poszczególne miasta. To właśnie one wystawiały oddziały piszczelników na wyprawę wojenną. Na przykładzie Nowogrodu na ekwipunek jednego piszczelnika składało się 3-5 zagród. Na wyposażenie piszczelnika składały się: sukmana, piszczel, proch i ołów oraz żywność. Siły te były jednak nieliczne i formowano je na potrzeby wojenne.

Formacją, która za panowania Iwana IV Groźnego stała się główną siłą w armii rosyjskiej, byli strzelcy. Posiadali oni podobne do piszczelników uzbrojenie ochronne. Byli uzbrojeni w szablę oraz berdysz. Berdysz w czasie pokoju noszono w prawej ręce, w marszu przewieszano przez plecy, a w walce służył wbity w ziemię za podpórkę pod piszczel. Piszczel zawieszany był główną bronią strzelca. Składał się z długiej żelaznej lufy umocowanej do drewnianej kolby. Do oddania strzału konieczne było podparcie go o berdysz wbijany drzewcem w ziemię. Przez lewe ramię przewieszano pas z ładunkami tzw. berendejkę, do którego mocowano ładownice z lontem i kulami oraz róg z prochem. W praktyce jednak nie zawsze udawało się wyposażyć wszystkich strzelców w pełni. Wśród niektórych strzelców grodowych zdarzało się, że za broń dystansową służyły im łuki, a niekiedy musieli się zadowolić tylko berdyszem. Odziani byli w sięgające kostek płaszcze, a na głowach nosili stożkowate hełmu lub obszyte futrem czapki[1].

O strzelcach wspomina się już ok. 1546 i rok później w latopisie ,,[Iwan IV] dodał nowych strzelców ogniowych wielu, do rzemiosła wojskowego silnie przyuczonych i głów swoich nie szczędzących, a w potrzebie ojców i matek, i żon, i dzieci swoich zapominających i śmierci się niebojących”. W roku 1550 na rozkaz Iwana zorganizowano oddział ,,wyborowych strzelców z piszczeli” w liczbie 3 tysięcy. Tę datę uznać można za oficjalne pojawienie się tej formacji w armii moskiewskiej.

Rycina przedstawiająca strzelca w marszu
Rycina przedstawiająca strzelca w marszu

Zasadniczą różnicą między piszczelnikami a strzelcami było funkcjonowanie na szczeblu organizacyjnym. Strzelcy, wyłącznie ruskiego pochodzenia, wywodzący się z ludzi wolnych, zamieszkujących miasta i przedmieścia funkcjonowali zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. W czasie kiedy nie prowadzono działań zbrojnych i nie mieli oni zadań natury wojskowej, zajmowali się handlem i rzemiosłem. Żyli oni wraz z rodzinami w słobodach, oddając się swoim zajęciom. Formacja strzelców była zaczątkiem regularnego wojska. Z uwagi na fakt, że działki nadane przez władcę były dziedziczne synowie strzelców wykonywali taki sam fach, tworząc tym samym swego rodzaju kastę wojowników. Utrzymywani byli głównie ze skarbu państwowego, otrzymywali jednolite wyposażenie i uzbrojenie oraz corocznie odbywali szkolenia w strzelaniu i formowaniu szyku. O ich biegłości w strzelaniu pisały kroniki, przypisując im umiejętność zestrzelenia ptaka w locie[2].

W roku 1557 odbył się przegląd, w którym za cel służył wał lodowy. Na przegląd przybyło 500 strzelców, każdy z piszczelem na lewym ramieniu i z lontem w prawej ręce. Ustawiwszy się w jednym szeregu na drewnianym pomoście oddalonym od celu o ok. 60 m, strzelali, aż lodowy wał został zniszczony.

Strzelcy dzielili się na moskiewskich, stacjonujących w Moskwie, oraz grodowych stacjonujących w innych miastach. Po wprowadzeniu opryczniny dzielono ich również na państwowych i ziemskich. Żołnierze stacjonujący w stolicy otrzymywali większy żołd (ok. 4 rubli rocznie) niż grodowi (ok. 50-75 kopiejek rocznie). Strzelcy stali się jednostką, której kompetencje darzono największym zaufaniem. Ewentualne niepowodzenia w boju tłumaczono z reguły złym rozstawieniem hulaj-gorodu[3].

Liczebność strzelców szacuje się na ok. 12 tys. Wchodziło w to 5 tys. strzelców moskiewskich, drugie tyle stacjonujących w innych miastach oraz liczący 2 tys. oddział strzemiennych. Był to oddział sformowany z najlepszych strzelców, którzy poruszali się konno[4].