Jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci na świecie obok Nelsona Mandeli czy Martina Luthera Kinga działających na rzecz obrony praw człowieka jest Mahatma Gandhi. To jemu Indie zawdzięczają w dużej mierze swój obecny kształt, a świat – niezwykłą i czasem wręcz utopijną filozofię wynikającą z jego myśli. O nim w niniejszej rozmowie opowie profesor wizytujący Uniwersytet Jagielloński, pan Rohit Wanchoo, prowadzący wykłady o życiu i myśli Gandhiego.

Mahatma Mohandas Karamchand – kim był, skąd pochodził i co robił w ciągu swojego życia?

Mohandas Karamchand Gandhi urodził się w 1869 roku w Porbandarze, w stanie Gudźarat, w zachodnich Indiach. Ojciec, wysoki urzędnik państwowy w małym księstwie, zapewniał swojej dużej rodzinie dostatnie życie. Przed wyjazdem do Anglii, na studia prawnicze w Londynie, Gandhi uczęszczał do szkół w Radźkocie. Gudźaracka kultura bhakti wisznuickiej tradycji i religijne poglądy matki miały głęboki wpływ na młodego Gandhiego. Czytał mnóstwo książek o wszystkich religiach świata oraz pozostawał pod wielkim wpływem Bhagawadgity [jedna z ksiąg Mahabharaty – indyjskiego eposu]. Jednakże sam religię pojmował w swoisty sposób, a święte księgi oceniał wedle swojego rozumu, czy też wewnętrznego głosu. Potwierdza to jego słynne powiedzenie: Prawda jest bogiem”. Równie znaczący wpływ wywarły na niego esej [krytykujący klasyczną ekonomię Adama Smitha i Johna S. Milla] „Unto This Last” Johna Ruskina, pisma Henry Davida Thoreau o obywatelskim nieposłuszeństwie i „Królestwo Boga jest wewnątrz ciebie” Lwa Tołstoja. Gandhi korespondował z wieloma wspaniałymi pisarzami i uczonymi, znajdując u nich poparcie dla swoich bezprzemocowych idei. Nie zachwycał go materialistyczny światopogląd panujący na Zachodzie, czy idea rozwoju opartego na industrializacji. Poszukiwał innej drogi rozwoju Indii, opartej na samorządnych i samowystarczalnych wspólnotach wiejskich. W 1909 roku Gandhi napisał przełomowy tekst „Hind Swaradź” („Indyjska samorządność”), w którym skrytykował industrializację i brytyjską parlamentarną demokrację. Rozwinął również ideę niestosowania przemocy (ang. non-violence), satjagrahy, czyli siły prawdy, jedności hindusów i muzułmanów, sprzeciwu wobec „niedotykalności” i swojej wizji Indii. Nie popierał on dużych armii, silnie scentralizowanych stanów czy industrializacji na olbrzymią skalę. Chociaż jego podstawowe poglądy nie uległy zmianom,  wiele swoich pomysłów poddał modyfikacji w późniejszym życiu. Na przykład wsparł Rezolucję Indyjskiego Kongresu Narodowego, przyjętą w Karachi w 1931 roku, która wzywała do rozwoju industrializacji, a nawet do nacjonalizacji niektórych gałęzi przemysłu. Gandhi nie sprzeciwiał się maszynom per se, robił to tylko wtedy, kiedy bez wystarczająco dobrego powodu eliminowały one pracownika i jego pracę. Pomimo ostrej krytyki demokracji parlamentarnej w 1909 roku, popierał idee równości i podstawowych praw człowieka przez całe swoje życie.

Jak wyglądała walka młodego Gandhiego w Wolnym Państwie Oranii w Afryce Południowej? Jak to doświadczenie wpłynęło na jego dalsze życie?

Jako młody prawnik Gandhi spotkał się z dyskryminacją rasową w RPA. W 1893 roku został bezceremonialnie wyrzucony z pociągu, pomimo że posiadał bilet pierwszej klasy. To właśnie doświadczenie wzmocniło jego wolę walki o sprawiedliwość. Jako prawnik był już człowiekiem sukcesu i stawał w obronie Indusów pracujących w tym kraju. Eksperymentował również z alternatywnymi sposobami życia, odmiennymi od konwencjonalnych sposobów jego realizacji w ówczesnych czasach. Założył osiedle Phoenix, a potem Gospodarstwo Tołstoja, gdzie ludzie próbowali żyć w samowystarczalnych społecznościach, aby osiągnąć większą harmonię i równość. Dużo później Gandhi założył swoje aśramy w Indiach. Aśramy Sabarmati w Ahmadabadzie i w Wardsze (Wardha w centralnych Indiach), miały być ośrodkami, do których przybywaliby i zamieszkiwali ludzie akceptujący jego idee. Sprzeciwiając się polityce reżimu, zastosował szczególny sposób protestu bez użycia przemocy. Ta walka początkowo nosiła nazwę biernego oporu, a z czasem zaczęto ją określać mianem satjagrahy (skr. satyagraha). Osoby praktykujące bierny opór łamią niesprawiedliwe prawo i przyjmują bez sprzeciwu siłowe represje czy kary. Satjagrahin, czyli ktoś, kto praktykuje bierny opór, miał znosić represje bez nienawiści wobec dręczyciela. Cierpienie, które należało znosić bez chęci odwetu i bez nienawiści do wroga, wymagało ogromnej odwagi moralnej i męstwa. Tym sposobem Gandhi chciał wywrzeć moralną i polityczną presje na ciemiężyciela, aby osiągnąć swoje cele. W ciągu całego swojego życia Gandhi rozwijał koncepcję  „nauki” o niestosowaniu przemocy (ang. „science” of the non-violence). Oddani zwolennicy satjagrahy zachęcani byli do prowadzenia skromnego życia i poświęcenia się dla moralnego i ogólnego rozwoju społeczeństwa. Satyagrahini mieli wdrożyć Konstruktywny Program, którego ostateczny kształt Gandhi opracował w 1941 roku.

Kiedy Gandhi zainicjował pracę społeczną w kraju? Jakie były jego początki do niepodległości Indii?

W roku 1915 Gandhi powrócił do Indii po dwudziestu dwóch latach spędzonych w Afryce Południowej. Dlatego przemierzył wówczas swój kraj wzdłuż i wszerz, aby zrozumieć subkontynent indyjski i jego obywateli. Nauczył się również języka hindustani, aby móc komunikować się z większą liczbą ludności i popierał go jako język narodowy kraju. Z powodzeniem poprowadził zakrojone na niewielką skale ruchy satjagrahy przeciwko europejskim plantatorom indygo w Ćamparan, w Biharze oraz przeciwko wysokim podatkom w dotkniętym kryzysem dystrykcie Kheda w stanie Gudźarat, zanim rozpoczął ogólnokrajowy ruch odmowy współpracy [z brytyjskim rządem]. W kwietniu 1919 roku zamordowanych zostało ponad czterystu nieuzbrojonych mężczyzn i kobiet, uczestniczących w pokojowym proteście w Jallianwala Bagh w Amritsarze, a ponad tysiąc osób zostało rannych. Efektem tych wydarzeń było wprowadzenie stanu wojennego w Pendżabie. Według szacunków Kongresu, liczba zamordowanych i rannych była wyższa. Te wydarzenia pobudziły do działania społeczeństwo indyjskie, a Partia Kongresowa, w roku 1920, zaakceptowała wezwanie Gandhiego do ruchu obywatelskiego nieposłuszeństwa opartego na działaniach pozbawionych przemocy i odmowie współpracy z Brytyjczykami. Aby włączyć do tego narodowego ruchu muzułmanów indyjskich, Gandhi namówił Kongres na wsparcie muzułmańskiej kampanii przeciwko brytyjskim próbom odebrania w Turcji władzy kalifowi, po porażce Ottomanów w I wojnie światowej. W trakcie trwania tego ruchu bojkotowano angielskie towary i palono zagraniczne ubrania, ponieważ doprowadziło to do upadku indyjskiego, tradycyjnego rzemiosła tkackiego. Bojkotowano brytyjskie instytucje: sądy, urzędy, szkoły i uniwersytety. Ruch ten sprawił, że do ogólnonarodowego zrywu przystąpiły grupy społeczne, które w nim wcześniej nie brały udziału, takie jak rolnicy oraz kobiety. Objął on także swoim zasięgiem centralne Indie, które dotychczas w nim nie uczestniczyły. Klasa średnia dołączyła do pokojowych demonstracji, a kobiety pikietowały pod sklepami sprzedającymi zagraniczne ubrania. Gandhijska strategia umożliwiła udział mas na bezprecedensową skalę. Umiarkowani i skrajni działacze nie odnieśli takiego sukcesu nigdy wcześniej.

Jak Gandhi angażował się w sprawy społeczności „niedotykalnych” i innych pokrzywdzonych grup społecznych?

Waga Gandhiego i jego popularności nie zależała wyłącznie od mobilizacji politycznej. Chciał on narodowej odnowy Indii, opartej na przywróceniu samowystarczalnych wioskowych społeczności. Nie bronił wiosek indyjskich, takich jakimi były one w tamtym czasie. Chciał, aby stały się one centrami działalności gospodarczej oraz pragnął przywrócić sztukę tradycyjnego rękodzieła i lokalnego przemysłu, które zostały zniszczone przez produkty z przędzalni przemysłowych. Determinacja, z jaką trwano przy tkactwie ręcznym [na kołowrotkach] i przemyśle chałupniczym podtrzymywała ducha nacjonalizmu i odnowy narodowej, nawet podczas okresów względnej bierności politycznej, pomiędzy masowymi ruchami w latach 1920-22 i 1930-32 . Sprzeciwiał się społecznemu wykluczeniu „niedotykalnych” i wkrótce po podpisaniu umowy z B. R. Ambedkarem w 1932 roku, wziął udział w ogólnokrajowej, objazdowej kampanii przeciwko „niedotykalności”. Utrzymanie jedności hindusko-muzułmańskiej było jego stałą troską. Odziany w przepaskę dhoti Gandhi, mówiący językiem zwykłych ludzi i mieszkający często w najbiedniejszych obszarach lub w założonych przez niego spartańskich aśramach, zdołał zdobyć autentyczną miłość ogromnej liczby Indusów. Jeśli nazywano go Mahatmą, to w niemałej mierze z powodu jego kampanii na rzecz odnowienia wsi indyjskiej i przeciw niedotykalności. W Indiach, gdzie kult świętych nadal jest powszechny, Gandhi jawił się jako jeden z nich.

Jak Gandhi i jego zwolennicy doprowadzili do przepędzenia Brytyjczyków z Indii oraz odzyskania niepodległości?

W 1930 roku pojawiły się inne prądy w polityce indyjskiej. Socjaliści i bojówkowi nacjonaliści krytykowali Gandhiego i pragnęli bardziej radykalnego programu. Ci, którzy popierali kulturowy lub oparty na religijnej podstawie nacjonalizm, bez względu na to, czy to byli hindusi, czy muzułmanie, pozostawali wobec niego wrodzy, chociaż uznawali jego górującą nad innymi osobowość. Pomimo narastających wyzwań związanych z utrzymaniem kontroli nad Kongresem, w latach 1938-39 przywództwo Gandhiego pozostało niepodważone. Był on przeciwny brytyjskiej decyzji wciągania Hindusów w działania wojenne podczas II wojny światowej, ale nie brał pod uwagę masowego ruchu społecznego podczas wojny, dopóki japońska armia nie zaczęła postępować w kierunku Indii. Niepowodzenie negocjowanego z Crippsem porozumienia dotyczącego stworzenia narodowego rządu podczas wojny, zmusiło go do rozpoczęcia trzeciego, głównego masowego ruchu. Wkrótce po przemowie „Quit India”, wygłoszonej 8 sierpnia 1942 roku, Gandhi i czołowi przywódcy kongresu zostali uwięzieni. Ten ruch nie trwał tak długo jak wcześniejsze, z lat 1920-22 i 1930-32, ale towarzyszyła mu niewyobrażalna brutalność i represje ze strony państwa. Kilka jednostek wojskowych zostało użytych do zdławienia rebelii w części wschodnich Zjednoczonych Prowincji i w Biharze. Gandhi nie popierał zbrojnego powstania, ale równocześnie odmówił jego potępienia, ze względu na skalę represji ze strony brytyjskiego rządu. Ostatecznie rząd Partii Pracy (Labour Party), który był zaangażowany w odbudowę Wielkiej Brytanii po wojnie, uznając siłę ruchu narodowego, zdecydował się opuścić Indie w sierpniu 1947 roku. Radość z odzyskania niepodległości została zepsuta przez podział Indii na dwa kraje, a szczególnie przez przerażający wybuch społecznej przemocy [który pochłonął miliony ofiar].

Jak Gandhi zareagował na podział Indii na dwa państwa? W jakich okolicznościach zginął?

Podział Indii był tragedią, która mocno wpłynęła na Gandhiego. Pomimo jego usilnych starań, Liga Muzułmańska i Kongres nie zdołały osiągnąć porozumienia dotyczącego  wspólnego Rządu Narodowego, który mógłby zapobiec podziałowi Indii. Gandhi nie uczestniczył w świętowaniu niepodległości, ale zrobił co mógł, aby łagodzić napięcia społeczne, które doprowadziły do aktów przemocy w różnych częściach kraju. Nie zdołał stłumić rozruchów, które wybuchały w niezliczonych miejscach, ale w kilku przypadkach jego interwencja przyniosła zbawienny efekt. Podział Indii bazujący na dwunarodowym rozłamie był dla niego osobistą tragedią, która jednak przyczyniła się do wzmożenia jego działań na rzecz społecznej harmonii i idei niestosowania przemocy. Jego wysiłki na rzecz przywrócenia pokoju wyryły się w pamięci milionów rodaków. Gandhi został zabity w styczniu 1948 roku, przez hindusa, który wierzył, że Mahatma działa na niekorzyść społeczeństwa hinduskiego. Zabójca uważał, że polityka Gandhiego jest konsekwentnie pro muzułmańska. Cały kraj pogrążył się w żałobie. Śmierć Gandhiego zszokowała naród i pomogła przywrócić odrobinę normalności.

Idee Gandhiego miały wpływ na polityczną kulturę i instytucje w niepodległych Indiach.

Klauzule ustalające kwotowy udział przedstawicieli niedotykalnych (w instytucjach politycznych i edukacji), które zostały przedstawione w pakcie Gandhi-Ambedkar w 1932 roku, stały się integralną częścią indyjskiej konstytucji. Takie kasty zebrano razem i pogrupowano w wykazie Konstytucji [Schedule of the Constitution] i zostały odtąd nazwane „Scheduled Castes”. Dalijscy bojówkarze nie uważają Gandhiego za orędownika ich praw, ale to właśnie jego wysiłki sprawiły, że polityczni liderzy Indii zaakceptowali pewne formy pozytywnych działań na rzecz Scheduled Castes. Wiele z pomysłów Gandhiego włączono do Zasadniczych Dyrektyw Polityki Państwowej [Directive Principles of State Policy], które rządziły państwową polityką w tamtych latach. Bardziej niż cokolwiek innego, żywa kultura walki bez użycia przemocy, którą stworzył Gandhi, położyła podwaliny pod demokratyczne starania o zapewnienie kilku rodzajów praw w niepodległych Indiach. Dziś wszyscy ludzie zaangażowani w ruchy protestacyjne twierdzą, że podążają śladami Mahatmy i gromadzą się przy jego posągach stawianych w publicznej przestrzeni w każdej części kraju.

Czy ktokolwiek kontynuował jego pracę? Czy jego myśl ma ciągłość, aż po dziś dzień?

Jest wielu oddanych „gandhystów”, którzy odziedziczyli po nim wiele przekonań, ale nie jego energię i poparcie dla bezprzemocowych walk. Vinoba Bhave, który prowadził ruch poszukiwania ziemi dla bezrolnych chłopów, reprezentuje tę tendencję. Z drugiej strony Jai Prakash Narayan, były socjalista, a obecnie gandysta, prowadził polityczny ruch przeciwko rządowi i premier Indirze Gandhi w latach siedemdziesiątych zeszłego stulecia. Wiele protestów na rzecz środowiska naturalnego, przeciwdziałanie deforestacji w Uttarakhandzie czy też działania skierowane przeciwko przesiedlaniu ludności w związku z budową tamy na rzece Narmadzie, przywołuje i powołuje się na idee Gandhiego. Międzynarodowi liderzy tacy jak Martin Luther King – przywódca amerykańskiego ruchu narodowego, południowoamerykańska ikona walki o wolność Nelson Mandela i przywódca Solidarności w Polsce – Lech Wałęsa, są potwierdzeniem inspirującej i pionierskiej roli Mahatmy Gandhiego w prowadzeniu bezprzemocowych, masowych protestów i ruchów. Oczywiście, nie ma dwóch identycznych ruchów, a poszczególni przywódcy rozwinęli strategie odpowiednie dla właściwych im momentów historycznych i miejsc. Bez wątpienia idee Gandhiego nadal mają znaczenie w Indiach i szerzej, wywierają  wpływ na cały świat. ONZ uhonorowała zasługi jednego z największych praktyków niestosowania przemocy na świecie, ustanawiając 2 października – urodziny Mahatmy Gandhiego – Międzynarodowym Dniem Bez Przemocy.

Czy znane są panu jakikolwiek związki Mahatmy Gandhiego z Polską i Polakami?

Wreszcie dochodzimy do spostrzeżeń Mahatmy Gandhiego na temat Polski i do jego kontaktów z Polakami. Gandhi uważał, że nawet włoski i niemiecki atak może być zwalczany bez użycia przemocy. Chociaż pochwalił waleczność polskich sił w walce z niemiecką inwazją w 1939 r., to jednak uważał, że Polska byłaby w lepszej sytuacji, gdyby „z pełną determinacją stanęła w obliczu śmierci, nie pragnąc odwetu”. Do Brytyjczyków Mahatma wystosował podobną poradę w 1940 roku. W liście do Hitlera Mahatma powiedział, że podczas gdy zdobywcy mogą przejąć terytoria i kontrolować ciała ludzi, nie mogą kontrolować ani obezwładniać ich dusz. Były to wzniosłe poglądy i nie były do zaakceptowania przez większość ludzi zaangażowanych w II wojnę światową, ale Gandhi dość stanowczo i szczerze je podtrzymywał.

Jam sahib Digvijaysinhji z Nawanagar przyjął u siebie w latach czterdziestych około tysiąca polskich dzieci. Kilkoro, z tych które przetrwały, odwiedziło po latach miejsce swojego uchodźstwa. Jedna ze szkół w Warszawie jest nazwana imieniem dobrego maharadży. Niedawno zostały odkryte prace Stefana Norblina, artysty który udekorował pałac maharadży Udajpuru. Znacznie lepiej znana jest lingwistka, uczona, tłumaczka i teozofka Wanda Dynowska. Żyła ona w Indiach od dekad i była w bliskim kontakcie z Mahatmą Gandhim. Nadał jej imię Uma Devi i skomentował jej prace. Przedstawiła go polskim dzieciom na uchodźstwie, a on opowiedział im o idei braku przemocy, cytował Biblię i wyraził swoje dla nich współczucie. Tybetańscy uchodźcy w Indiach, dla których mozolnie pracowała ona w latach 60-tych, nazwali ją  Ama La. Była ona uważana za najbardziej wpływową Polkę swoich czasów w Indiach, a także za ambasadorkę kultury, która zainspirowała wielu polskich indologów. Próbowała przybliżyć do siebie obydwa kraje. Symbolicznie wylała  wodę z Gangesu do Wisły, którą zabrała ze sobą z Indii. Kiedy zmarła, jej chrześcijańscy, hinduscy i buddyjscy wielbiciele twierdzili, że należy ona do nich. Sądząc po jej życiu, należała do nich wszystkich.

Wyczerpujących odpowiedzi udzielił profesor Rohit Wanchoo, historyk specjalizujący się w historii współczesnych Indii, St. Stephen’s College, University of Delhi, Indie. Obecnie (2019-2020) Profesor Wanchoo wykłada w Uniwersytecie Jagiellońskim jako profesor Chair of Modern Indian Studies.

Autorem tekstu w języku polskim jest Bartłomiej Małczyński. Tekst powstał w oparciu o wywiad Autora z prof. Wanchoo, przeprowadzony w języku angielskim dnia 23.04.2019 roku.

Objaśnienia w nawiasie kwadratowym przytoczył autor.